Saturday, April 25, 2015

рдЫрдд्рддीрд╕рдЧреЭी рдоाрдЯी рдоें рд╡िрдХрд╕िрдд рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рд▓ोрдХрдХрдеा (рд╕ंрджрд░्рдн : ‘рдЪрд░рди рджाрд╕ рдЪोрд░’)

‘рд▓ोрдХ’ рд╢рдм्рдж рдХे рдЕрднिрдк्рд░ाрдп рд╕े рдЬुреЬी рдХрдИ рдн्рд░ांрддिрдпों рдХा рдиिрд╡ाрд░рдг рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЖрдЪाрд░्рдп рд╣рдЬाрд░ी рдк्рд░рд╕ाрдж рдж्рд╡िрд╡ेрджी рдиे рдЗрд╕рдХा рд╕рдЯीрдХ рдЖрд╢рдп рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХिрдпा - “рд▓ोрдХ рд╢рдм्рдж рдХा рдЕрд░्рде рдЬрдирдкрдж рдпा рдЧ्рд░ाрдо्рдп рдирд╣ीं рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдирдЧрд░ों рдпा рдЧ्рд░ाрдоों рдоें рдлैрд▓ी рд╣ुрдИ рд╕рдоूрдЪी рдЬрдирддा рд╣ै рдЬिрд╕рдХे рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░िрдХ рдЬ्рдЮाрди рдХा рдЖрдзाрд░ рдкोрдеिрдпां рдирд╣ीं рд╣ै। рдпे рд▓ोрдЧ рдирдЧрд░ рдоें рд░рд╣рдиे рд╡ाрд▓े рдкрд░िрд╖्рдХृрдд рд░ुрдЪि рд╕ंрдкрди्рди рддрдеा рд╕ुрд╕ंрд╕्рдХृрдд рд╕рдордЭे рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рд▓ोрдЧों рдХी рдЕрдкेрдХ्рд╖ा рдЕрддि рд╕рд░рд▓ рдФрд░ рдЕрдХृрдд्рд░िрдо рдЬीрд╡рди рдХे рдЕрдн्рдпрд╕्рдд рд╣ोрддे рд╣ैं। рдкрд░िрд╖्рдХृрдд рд░ुрдЪि рд╡ाрд▓े рд▓ोрдЧों рдХी рд╕рдоूрдЪी рд╡िрд▓ाрд╕िрддा рдФрд░ рд╕ुрдХुрдоाрд░िрддा рдХो рдЬीрд╡िрдд рд░рдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рдЬो рднी рд╡рд╕्рддुрдПं рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ोрддी рд╣ैं, рдЙрдирдХो рдЙрдд्рдкрди्рди рдХрд░рддे рд╣ैं।”1 ‘рд▓ोрдХ’ рд╢рдм्рдж рдХे рд╕ंрдХुрдЪिрдд рдЕрд░्рде рдХे рджाрдпрд░े рдХो рд╡िрд╕्рддृрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╡े ‘рд▓ोрдХ’ рдкрд░ рд╡िрд╢ेрд╖ рдз्рдпाрди рдХेंрдж्рд░िрдд рдХрд░рддे рд╣ैं, рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг рддुрд▓рд╕ीрджाрд╕ рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рд╡े рдХрдмीрд░ рдХो рд▓ोрдХ рдХे рдЕрдзिрдХ рдирдЬрджीрдХ рдкाрддे рд╣ैं, рдФрд░ рд╢िрд╖्рдЯ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рд▓ोрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рд╡े рдоाрдирд╡ीрдп рд╕ंрд╡ेрджрдиाрдУं рдХी рд╕ांрдж्рд░ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рддे рд╣ैं।
            рд▓ोрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЬो рдХि рдпुрдЧों-рдпुрдЧों рд╕े рдоौрдЦिрдХ рдкрд░ंрдкрд░ा рд╕े рдЪрд▓ी рдЖ рд░рд╣ी рд╣ोрддी рд╣ै, рди рдЗрд╕рдХे рд░рдЪрдпिрддा рдХा рдЕрдХ्рд╕рд░ рдкрддा рдЪрд▓ рдкाрддा рд╣ै рдФрд░ рди рд╣ी рд░рдЪрдиाрдХाрд▓ рдХा рд╕рд╣ी-рд╕рд╣ी рдЕрдиुрдоाрди рд▓рдЧा рдкाрдиा рд╕ंрднрд╡ рд╣ो рд╕рдХрддा рд╣ै। рдлिрд░ рднी рдЗрд╕рдХी рдЦाрд╕िрдпрдд рдпрд╣ рд╣ै рдХि рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдХा рд╡्рдпрдХ्рддि рдЙрд╕े рдЕрдкрдиे рд╕рдордп рдХी рдЙрдкрдЬ рдоाрдирддा рд╣ै। рдЪूँрдХि рдпрд╣ рд╢्рд░ुрддि рдкрд░ंрдкрд░ा рдХी рджेрди рд╣ै, рдЗрд╕рд▓िрдП рд╡्рдпрдХ्рддि рдЙрд╕рдоें рдЕрдкрдиे рд╕рдордп рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рд╕ंрд╢ोрдзिрдд рдкрд░िрд╡рд░्рдзिрдд рдХрд░рддा рд░рд╣рддा рд╣ै। рдЖрдЬ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдпुрдЧ рдоें рдЬрдмрдХि рдЗрд╕рдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рд╣ेрддु рдЕрдиेрдХ рдк्рд░рд╡िрдзिрдпां рдк्рд░рдпोрдЧ рдоें рд▓ाрдИ рдЬा рд░рд╣ी рд╣ैं, рдлिрд░ рднी рдЙрд╕рдоें рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╣ोрддा рд░рд╣рддा рд╣ै। рдпрд╣ рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд╣ी рд▓ोрдХ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдРрд╕ी рд╢рдХ्рддि рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рдХाрд░рдг рд╡рд╣ рдХрдИ-рдпुрдЧों рддрдХ рд╕ंрд░рдХ्рд╖िрдд рд░рд╣ рдкाрдиे рдоें рд╕рдорд░्рде рд╣ो рдкाрддा рд╣ै рдФрд░ рд╕рд╣рдЬ рд╣ी рд▓ोрдЧों рдХी рдЬुрдмाрди рдкрд░ рдмрдиा рд░рд╣рддा рд╣ै।
            рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें ‘рд▓ोрдХ’ рддрдд्рд╡ рдХो рд▓ेрдХрд░ рд░ंрдЧрдХрд░्рдо рдоें рдЕрднिрдирд╡ рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рд░ंрдЧрдХрд░्рдоी рд╣ैं- ‘рд╣рдмीрдм рддрдирд╡ीрд░’। рдЗрди्рд╣ोंрдиे рд░ंрдЧрдХрд░्рдо рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े ‘рд▓ोрдХ’ рдХी рдКрд░्рдЬрд╕्рд╡िрддा рдХो рдкрд╣рдЪाрдирдХрд░ рдЙрд╕े рд╕рдлрд▓рддा рдХी рдмुрд▓ंрджिрдпों рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪा рджिрдпा। рдЫрдд्рддीрд╕рдЧреЭ рдоें рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рдиाрдЪा рдоें рдХрд▓ाрдХाрд░ों рдж्рд╡ाрд░ा рддुрд░ंрдд рд╕ंрд╡ाрдж рдмрдиा-рдмрдиाрдХрд░ рд▓ोрдЧों рдХो рд╣ँрд╕ाрддे рд╣ुрдП рдХрдеाрдирдХ рдХो рдЖрдЧे рдмреЭाрддे рдЬाрдиे рдХी рдПрдХ рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдкрд░ंрдкрд░ा рд░рд╣ी рд╣ै। рдиाрдЪा рдХे рджौрд░ाрди рдХрд▓ाрдХाрд░ рдЖंрдЪрд▓िрдХ рджृрд╢्рдпों рдХो рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╕ेрда, рдорд╣ाрдЬрдиों рдХा рд╕्рд╡ांрдЧ рд░рдЪрддे рд╣ैं। рджрд░्рд╢рдХों рдХो рд╣ँрд╕ाрддे-рд╣ँрд╕ाрддे рдЧंрднीрд░ рдк्рд░рдХрд░рдг рдкрд░ рд╕ोрдЪрдиे рд╣ेрддु рд╡िрд╡рд╢ рдХрд░ рджेрдиे рдХी рдЕрдж्рднुрдд рдХ्рд╖рдорддा рдЗрди рдХрд▓ाрдХाрд░ों рдХे рдкाрд╕ рд░рд╣рддी рд╣ै। рдиाрдЪा рдХे рджौрд░ाрди рджрд░्рд╢рдХ рдЕрдкрдиी рдЬрдЧрд╣ рд╕े рдЯрд╕-рд╕े-рдорд╕ рддрдХ рдирд╣ीं рд╣ोрддे। рдиाрдЪा рдХे рдХрд▓ाрдХाрд░ों рдХे рдЗрд╕ рдЧुрдгрдзрд░्рдо рд╕े рд╣рдмीрдм рддрдирд╡ीрд░ рдкрд░िрдЪिрдд рдеे। рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг рдмрд╣ुрддेрд░े рдиाрдЯрдХों рдоें рдиाрдЪा рдХे рдХрд▓ाрдХाрд░ों рдХे рд╕ाрде рд╡े рдХाрдо рдХिрдпे। рд▓ोрдХ рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХो рд╕ुрдиाрдХрд░ рдЙрд╕рдоें рдиाрдЯрдХ рдХे рд╕ाрд░े рддрдд्рд╡ рдЕрднिрдирдп рдХी рдк्рд░рдпोрдЧрд╢ाрд▓ा рд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рддे рдеे। рдиाрдЯрдХ ‘рдЪрд░рди рджाрд╕ рдЪोрд░’ рдХी рднूрдоिрдХा рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЗрд╕рдХा рдЬिрдХ्рд░ рдХिрдпा рд╣ै, “1973 рдоें рд░ाрдпрдкुрд░ рдиाрдЪा рд╡рд░्рдХрд╢ॉрдк рдоें рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рд╕ीрдЦा рдеा рдЬिрд╕рдХे рдирддीрдЬे рдоें ‘рдЧाँрд╡ рдХे рдиाँрд╡ рд╕рд╕ुрд░ाрд░ рдоोрд░ рдиाँрд╡ рджाрдоाрдж’ рдЬैрд╕ा рдиाрдЯрдХ рдиिрдХрд▓рдХрд░ рдЖрдпा рдеा। рд╕рдмреШ рдпे рдеा рдХि рдХрднी рдХिрд╕ी рд╡рд░्рдХрд╢ॉрдк рдХे рд▓िрдП рд╕ाрд░ी рдмाрддें рдкрд╣рд▓े рд╕े рд╕ोрдЪрдХрд░ рдордд рдЬाрдУ। рдЗрд▓ाреШे рдоें рдкрд╣ुँрдЪрдХрд░ рд╡рд╣ाँ рдХे рд╣ाрд▓ाрдд рджेрдЦो, рдХрд▓ाрдХाрд░ों рдХो рдоंрдерди рдоें рдбाрд▓ो, рдФрд░ рдЗрди्рд╣ीं рдкрд░िрд╕्рдеिрддिрдпों рд╕े рдЬो рдк्рд░ेрд░рдгा рдоिрд▓े рдФрд░ рдЬो рдХрд╣ाрдиी рдЙрдд्рдкрди्рди рд╣ोрддी рдиреЫрд░ рдЖрдП, рдмрд╕ рдЙрд╕рдХे рд╕рд╣ाрд░े рдЖрдЧे рдмреЭрддे рдЪрд▓ो рдпрд╣ी рдПрдХ рд░ाрд╕्рддा рд╣ै !”2 рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рдЗрдирдХे рдиाрдЯрдХों рдХे рдоें рд▓ोрдХ-рдкрдХ्рд╖ рдШрдиीрднूрдд рд╣ो рдЙрдаा рд╣ै :
“рдЧुрд░ुрдЬी : рддोрд░ рдоें рдХा рдПрдм рд╣े рдмेрдЯा ?
рд░ाрдордЪрд░рдг : рдоोрд░ рдоें рдХोрдИ рдПрдм рдирдЗ рд╣े рдЧुрд░ुрдЬी (рдмीреЬी рдиिрдХाрд▓рддा рд╣ै, рдкीрддा рд╣ै рдФрд░ рдмीреЬी рдХा рд╕ाрд░ा рдзुрдЖँ рдЧुрд░ुрдЬी рдХे рдоुँрд╣ 
               рдкрд░ рдЖрддा рд╣ै)
рдЧुрд░ुрдЬी : рдЕрд░े рдмिрдиा рдПрдм рдХे рдЖрджрдоी рддो рдЖрдЬ рддрдХ рд╕ंрдд рдЕрдЦाреЬा рдоें рдирдЗ рдЖрдпे рд╣े рддैं рдХрд╣ां рд╕े рдЖрдЧेрд╕ рд░े (рдЦांрд╕ी рдЖрддी рд╣ै рдзुрдПं 
           рдХे рдХाрд░рдг) рдмेрдЯा рд░ाрдордЪрд░рдг рдпे рдХрд╣ां рдХे рдзुрдЖँ ? рдпे рдмाрдмू рд╕рдм рдиाрдХ рдХाрди рдоें рдШुрд╕рдЧे рд░े ?
рд░ाрдордЪрд░рдг : рдкाрд╡рд░ рд╣ाрдКрд╕ рдХे рд╣ोрд╣ी рдЬी3
            рдЫрдд्рддीрд╕рдЧреЭ рдоें рднिрд▓ाрдИ рдФрд░ рдЙрдирдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рдиाрдЪा рдХा рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдорд╣рдд्рдд्рд╡ рд░рд╣ा рд╣ै। рд╕्рдЯीрд▓ рдк्рд▓ांрдЯ рднिрд▓ाрдИ рдоें рд╕्рдеिрдд рдкाрд╡рд░ рд╣ाрдКрд╕ рд╕े рдкूрд░े рдк्рд▓ांрдЯ рдоें рдмिрдЬрд▓ी рд╕рдк्рд▓ाрдИ рдХिрдпा рдЬाрддा рд░рд╣ा рд╣ै। рдкाрд╡рд░ рд╣ाрдКрд╕ рд╕े рдиिрдХрд▓рдиे рд╡ाрд▓ा рдзुрдЖँ рд▓ोрдЧों рдХे рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рдФрд░ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдкрд░ рдХिрддрдиा рдШाрддрдХ рдк्рд░рднाрд╡ рдбाрд▓ рд░рд╣ा рдеा рдФрд░ рдЗрд╕рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдмीреЬी рд╕े рдиिрдХрд▓рдиे рд╡ाрд▓े рдзुрдПँ рдХा рджुрд╖्рдк्рд░рднाрд╡ рдХिрддрдиा рдмौрдиा рд╕ाрдмिрдд рд╣ोрддा рд╣ै; рд╡्рдпंрдЧ्рдп рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЪिрдд्рд░िрдд рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдФрд░ рдпे рд╕ाрд░े рд╕ंрд╡ाрдж рдЧрд╡ंрдИ рдЬрди-рдЬीрд╡рди рдоें рд╕рд╣рдЬ рдЙрдж्‍рднूрдд рд╡ाрдХ्‌рдкрдЯुрддा рдХे рд╕ाрде рдк्рд░рдХрдЯ рд╣ोрддी рд╣ै।
            рд╣рдмीрдм рддрдирд╡ीрд░ рдеिрдПрдЯрд░ рдоें рдкाрд╢्‍рдЪाрдд्рдп рд╢ैрд▓ी рд╕े рдХрднी рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдирд╣ीं рд╣ुрдП। рди рд╣ी рдХрднी рд╕рдлрд▓рддा рдХे рдКँрдЪे рдордХाрдо рд╣ाрд╕िрд▓ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрд╕рдХा рдирдХрд▓ рдХिрдпा। рд░ंрдЧрдХрд░्рдо рдоें рдЖंрдЪрд▓िрдХ рдЬीрд╡рди рдХी рдЫाрдк рдХो рд╡े рд╡िрд╢ेрд╖ рддрд╡рдЬ्рдЬो рджेрддे рд░рд╣े। рд╡े рдХрд╣рддे рд╣ैं, “рдеिрдПрдЯрд░ рдХो рдЕрдкрдиे рдоुрд▓्рдХ, рдЕрдкрдиे рд╕рдоाрдЬ рдХी рдЬिंрджрдЧी, рдЕрдкрдиे рдоुрд▓्рдХ рдХी рд╢ैрд▓ी рдоें рдХुрдЫ рдЗрд╕ рддрд░рд╣ рдкेрд╢ рдХрд░рдиा рдЪाрд╣िрдП рдХि рдмाрд╣рд░ рдХे рд▓ोрдЧ рдпрд╣ рджेрдЦрдХрд░ рдпрд╣ рдХрд╣ рд╕рдХें рдХि рдпे рднी рдПрдХ рдеिрдПрдЯрд░ рд╣ै, рдеिрдПрдЯрд░ рдХे рд╕ाрд░े рд▓рд╡ाреЫрдоाрдд рддрдд्рдд्рд╡ рдЙрд╕рдоें рдоौрдЬूрдж рд╣ैं, рд╣рдоें рдЙрд╕рдоें рд╡рд╣ी рдореЫा рдЖрддा рд╣ै рдЬो рдеिрдПрдЯрд░ рдоें рдЖрдиा рдЪाрд╣िрдП рд▓ेрдХिрди рдЕрдЧрд░ рд╣рдо рдРрд╕ा рдеिрдПрдЯрд░ реЩुрдж рдХрд░рдиा рдЪाрд╣ें рддो рдирд╣ीं рдХрд░ рд╕рдХेंрдЧे। рдпाрдиी рдеिрдПрдЯрд░ рдоें рдЗрд▓ाреШाрдЗрдпрдд (рдЖंрдЪрд▓िрдХрддा) рдХा рджाрдорди рди рдЫोреЬрддे рд╣ुрдП рд╡िрд╢्‍рд╡ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдкрд╣ुँрдЪрдиा рдХाрдордпाрдм рдеिрдПрдЯрд░ рдХी рдХुंрдЬी рд╣ै।”4  рдаेрда рдЖंрдЪрд▓िрдХрддा рдХे рдХाрд░рдг рдорд╣рдд्рд╡рд╣ीрди рд╕рдордЭрдХрд░ рдкрд╣рд▓े рдЬिрд╕े рд▓ंрджрди рдХे рдХाрдордирд╡ेрд▓्рде рдеिрдПрдЯрд░ рдоें рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдкрд░ рд╣рдоाрд░ी рд╕рд░рдХाрд░ рд╡िрд░ोрдз рдХрд░ рд░рд╣ी рдеी। рдЙрд╕ी рдХा рдЬрдм рд▓ंрджрди рдХे рд╕ाрд░े рдк्рд░рдоुрдЦ рдЕреЩрдмाрд░ рдоें ‘рдЪрд░рди рдж्‍ рдеीреЮ’ рдиाрдо рд╕े рд░िрд╡्рдпु рдк्рд░рдХाрд╢िрдд рд╣ोрдиे рд▓рдЧा, рд╕рд░рдХाрд░ рднी рддाрд░ीреЮें рдХрд░рдиे рд▓рдЧी।
            рдмрд╣рд░рд╣ाрд▓ рд▓ोрдХ рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рдиाрдЪा рдкрд░ рдЕрднिрдирд╡ рдк्рд░рдпोрдЧ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЙрд╕े рд╡ैрд╢्‍рд╡िрдХ рдкрдЯрд▓ рдкрд░ рд╕्рдеाрди рджिрд▓ाрдиा рдХोрдИ рд╕рд╣рдЬ рдХाрдо рдирд╣ीं рд╣ै। рдЖрдд्рдорд╡िрд╢्‍рд╡ाрд╕ рдХे рд╕ाрде-рд╕ाрде рджृреЭ рд▓рдЧрди рд╡ рдкрд░िрд╢्рд░рдо рдХी рдЬрд░ुрд░рдд рд╣ोрддी рд╣ै। рдЖंрдЪрд▓िрдХ рдмोрд▓ी рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд рд╕ंрд╡ाрдж рд╕े рдЙрдирдоें рдХрднी рд╣ीрдирддा рдмोрдз рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ, рдЗрд╕рдХे рд╡िрдкрд░ीрдд рдЫрдд्рддीрд╕рдЧреЭी рдЙрдирдХी рднाрд╖ाрдИ рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рд╕рд╢рдХ्рдд рдоाрдз्рдпрдо рдмрди рдЧрдИ। рднाрд╖ाрдИ рд╣ीрдирддा рд╕े рдкीреЬिрдд рд╡्рдпрдХ्рддि рдЕрдкрдиे рдЖंрдЪрд▓िрдХ рдкрд░िрд╡ेрд╢ рд╕े рдХрдЯрдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै। рд▓ोрдХрдоंрдЧрд▓ рдХे рд╡िрдзाрди рдХी рд╕рд╢рдХ्рдд рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि рдоें рдХрдоी рдХा рдХाрд░рдг рднी рдпрд╣ी рднाрд╖ाрдИ рд╣ीрдирддाрдмोрдз рд╣ी рд╣ै। рд╣рдмीрдм рддрдирд╡ीрд░ рдЗрди рдзाрд░рдгाрдУं рд╕े рдХोрд╕ों рджूрд░ рдеे। рдЙрдирдХे рд▓िрдП рд▓ोрдХ рд╣ी рд╕рд░्рд╡ोрдкрд░ि рд░рд╣ा-
            “рджुрдиिрдпा рдоें рдмाрджрд╢ाрд╣ рд╣ै рд╕ो рд╡рд╣ рднी рдЖрджрдоी
            рдФрд░ рдоुрдлрд▓िрд╕ो-рдЧрджा рд╣ै рд╕ो рд╣ै рд╡рд╣ рднी рдЖрджрдоी
            рдХाрд▓ा рднी рдЖрджрдоी рд╣ै рдФрд░ рдЙрд▓्рдЯा рд╣ै рдЬ्рдпूं рддрд╡ा
            рдЧोрд░ा рднी рдЖрджрдоी рд╣ै рдХि рдЯुрдХреЬा-рд╕ा рдЪांрдж рдХा
            рдмрджрд╢рдХ्рд▓ो-рдмрджрдиुрдоा рд╣ै, рд╕ो рд╣ै рд╡рд╣ рднी рдЖрджрдоी”5
            рдЖрджрдоी-рдЖрджрдоी рдоें рдХिрдП рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рд╡िрднेрджों рдХो рднुрд▓ाрдХрд░ рд▓ोрдХ рдХो рд╕рд░्рд╡ोрдкрд░ि рдоाрдирдиे рд╡ाрд▓ा рдиреЫीрд░ рдХा рдпрд╣ рд╕ंрджेрд╢ рд╣рдмीрдм рддрдирд╡ीрд░ рдХे рд╕ाрде рд╣ी рд░ेрдгु рдХे рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рдХी рднी рдпाрдж рджिрд▓ाрддा рд╣ै। ‘рдХрд╡ि рдХी рдпाрдд्рд░ाрдПँ’ рдоें рд░рдШुрд╡ीрд░ рд╕рд╣ाрдп рд▓िрдЦрддे рд╣ैं, “рд░ेрдгु рдиे рджूрд╕рд░ों рдоें рдРрд╕े рдХिрд╕ी рджрдо्рдн рдХो рдХрднी рдЗрддрдиा рдорд╣рдд्рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдирд╣ीं рдкाрдпा рдХि рдпा рддो рдЬрд╡ाрдм рдоें рдХोрдИ рдЖंрдЪрд▓िрдХ рдоुрдж्рд░ा рдЕрдкрдиाрддे рдпा рддрдеाрдХрдеिрдд рдорд╣ाрдирдЧрд░ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдирдХ़рд▓ рдХрд░рдиे рд▓рдЧрддे। рдЙрдирдХे рд▓िрдП рд▓ोрдЧ рд╣ी рд╕рдд्рдп рдеे-рд╡рд╣ाँ рддрдХ рд╕рдд्рдп рдЬрд╣ाँ рддрдХ рд╡рд╣ рдЙрди्рд╣ें рдЬाрдирддे рдеे рдФрд░ рдЙрдирд╕े рдПрдХ рд╣ो рд╕рдХрддे рдеे-рдЪाрд╣े рд╡े рдХрд╣ीं рдХे рд░рд╣рдиेрд╡ाрд▓े рд╣ों। рдпрд╣ рдЖрд╕्рдеा рдЙрдирдоें рдЖрдЬीрд╡рди рдмрдиी рд░рд╣ी।6
            рд╕ाрдоंрддрд╡ाрджी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╢ोрд╖рдг рдХрд░рддी рдЖ рд░рд╣ी рдеी рдЗрд╕рдХा рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдЪिрдд्рд░рдг рдиाрдЯрдХ ‘рдЪрд░рди рджाрд╕ рдЪोрд░’ рдоें рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдоाрд▓рдЧुрдЬाрд░ рд╕ेрддुрд╡ाрд╡ाрд▓े рдХा рд╕ेрддुрд╡ा рдФрд░ рдкैрд╕े рдЫीрди рд▓ेрддा рд╣ै, рдиौрдмрдд рднूрдЦों рдорд░рдиे рдХी рдЖ рдЧрдИ рд╣ै। рдЪрд░рди рджाрд╕ рдХी рдмाрддों рд╕े рдмрд▓ рдкाрдХрд░ рдоाрд▓рдЧुрдЬाрд░ рдХे рдкाрд╕ рд╕ेрддुрд╡ाрд╡ाрд▓ा рдЪрд▓ा рдЬाрддा рд╣ै। рджृрд╢्рдп рд╣ै-
“рдЪोрд░ : рдЕрдЗрд╕े рд▓рдЧाрд╣ूं рдЦिंрдЪ рдХे рддोрд░ рд╕ाрд░ी рдЬрдо्рд╣реЬा рдЭреЬ рдЬाрд╣ी рдЬा рдПрдХ рдзांрд╡ рдЕрдЙ рдоांрдЧ рдХे рджेрдЦ
рд╕ेрддुрд╡ाрд╡ाрд▓ा : рддैं рдЗрд╣ी рдоेрд░ рдЦреЬे рд░рдмे рдиा ?
рдЪोрд░ : рд╣рд╡
            (рд╕ेрддुрд╡ाрд╡ाрд▓ा рдШрдмрд░ाрддे-рдШрдмрд░ाрддे рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рдоाрд▓рдЧुрдЬाрд░ рдХी рдЧрдж्рджी рдкрд░ рдмैрда рдЬाрддा рд╣ै)
рдоाрд▓рдЧुрдЬाрд░ :  рдЖ... рдоोрд░ рдоुंрдбी рдЙрдкрд░ рдмрдЗрда рдЬा
рд╕ेрддुрд╡ाрд╡ाрд▓ा : рдЧрд▓рддी рд╣ोрдЧे рдоाрд▓िрдХ
рдоाрд▓рдЧुрдЬाрд░ : рдЧрд▓рддी рдирдЗ рд╣ोрдпे рд░े рддुрдорди рдЖрджрдоी рд▓ा рдЪिрди्рд╣рд╡ рдирдЗ !7
            рдПрдХ рддो рдЪोрд░ी рдКрдкрд░ рд╕ीрдиाрдЬोрд░ी рдпрд╣ рдХि рд╕ेрддुрд╡ाрд╡ाрд▓ा рдЧрдж्рджी рдоें рдЬैрд╕े рд╣ी рдмैрдаा рджुрдд्рдХाрд░ рджिрдпा рдЧрдпा। рдРрд╕ी рд╕ाрдоंрддрд╡ाрджी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдЬिрд╕рдоें рдЖрдо рдЖрджрдоी рдХी рдЧрд▓рддी рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЙрд╕рдХा рд╕рдм рдХुрдЫ рдЫीрди рдЬाрдиे рдХे рдкрд╢्‍рдЪाрдд्‍ рднी рдЫीрдирдиे рд╡ाрд▓े рд╕े рд╕рд▓ीрдХे рд╕े рд╡्рдпрд╡рд╣ाрд░ рди рдХрд░рдиे рдкрд░ рд╕्рд╡рдпं рд▓рдЬ्рдЬिрдд рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै।
            рджृрд╢्рдп : рддीрди рдХे рдЕंрдд рдоें рдоंрджिрд░ рдХे рд╕ाрд░े рд╕ाрдоाрдиों рдХे рд╕ाрде рдоूрд░्рддि рдЪोрд░ी рд╣ो рдЬाрдиे рдкрд░ рдЖрд╕рдкाрд╕ рдоें рдпрд╣ рдк्рд░рдХрд░рдг рдЬंрдЧрд▓ рдХी рдЖрдЧ рдХी рддрд░рд╣ рдлैрд▓ рдЬाрддी рд╣ै। рдЫрдд्рддीрд╕рдЧреЭ рдоें рд╕ुрдЖ рдЧीрдд рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЕрдкрдиे рд╕рдордп рдХी рд╡िрдбंрдмрдиाрдУं рдХा рдмрдЦाрди рдХрд░рдиे рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рдоूрд░्рддि рдЪोрд░ी рд╣ो рдЬाрдиे рдХी рдХрдеा рднी рд╕ुрдЖ рдЧीрдд рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै-
            “рддрд░ीрдЪ рдиाрд░ी рдиाрд╣ा рдиा рдоोрд░ рдиाрд╣ा рдиाрд░ी рдиा рдиा рд░े
            рд╕ुрдЖ рд╣ो рддрд░ी рдУ рдиाрд░ी рдиाрд╣ा рдиाрд░ी рдиा
            рдиाрд░े рд╕ुрдЖ рд╣ो рддрд░ी рдУ рдиाрд░ी рдиाрд╣ा рдиाрд░ी рдиा
            рдХा рдХрд╣рдЗрдмो рдпा рд╕ोрдЪेрд▓ा рд╣ोрдЧे
            рдХрдЗрд╕े рдвंрдЧ рдмрддाрдмो рджीрджी рдкрд░ोрд╕िрди, рдЫोреЬрдд рдирдЗрдпे рд╡ोрд╣рд░ рдПрдХो рдЦोрд░
            рдкрд░ोрд╕िрди рджेрдЦ рддो рдмрд╣िрдиी рдЖрд╡рдд рд╣ाрдмे рдЪोрд░
            рдкрд░ोрд╕िрди рджेрдЦ рддो рдмрд╣िрдиी рдЖрд╡рдд рд╣ाрдмे рдЪोрд░ sss рддрд░ीрдЪ рдиाрд░ी...”8
            рдЧुрд░ु рдХे рд╕ाрде рдордЬा-рдорд╕рдЦрд░ा рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХिрдП рдЧрдП рдЪाрд░ рд╡рдЪрдиों рдХो рдЕंрдд рддрдХ рдиिрднाрддे рд░рд╣рдиे рдФрд░ рдХрднी рдЭूрда рди рдмोрд▓рдиे рдХे рдХाрд░рдг рд░ाрдЬрддंрдд्рд░ рдХी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдЪोрд░ рдХी рдЬाрди рд▓े рд▓ेрддी рд╣ै। рдЙрд╕े рдЭूрда рдмोрд▓рдиे рдХे рд▓िрдП рдмाрдз्рдп рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рддрд░рд╣-рддрд░рд╣ рдХे рд▓ोрдн рдФрд░ рд▓ाрд▓рдЪ рдХे рдЬाрд▓ рдоें рдлंрд╕ाрдиे рдХी рдХोрд╢िрд╢ рдХी рдЬाрддी рд╣ै। рдЭूрда рдХी рд╢рд░рдг рдоें рдЬाрдХрд░ рд╕рдд्рддा рд╕ुрдЦ рднोрдЧрдиे рдХे рдмрд░рдЕрдХ्рд╕ рд╡рд╣ рд╕рдЪाрдИ рдХी рд░ाрд╣ рдкрд░ рдЪрд▓рдХрд░ рдоौрдд рдХा рд╡рд░рдг рдХрд░ рд▓ेрддा рд╣ै।
             рддो рдРрд╕े рдиाрдЯрдХ рдХे рдоंрдЪрди рдкрд░ 2009 рдоें рдЫрдд्рддीрд╕рдЧреЭ рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рд░ोрдХ рд▓рдЧा рджिрдпा। рджрд▓ीрд▓ рдпрд╣ рджिрдпा рдЧрдпा рдХि рд╕рддрдиाрдоी рдЧुрд░ु рдмाрд▓рджाрд╕ рдХी рдЖрдкрдд्рддिрдпों рдХे рдордж्рджेрдиреЫрд░ рдРрд╕ा рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕ рдкрд░ рдкрд░्рджाрдлाрд╢ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдЬрди рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдоंрдЪ рдХे рдорд╣ाрд╕рдЪिрд╡ рдк्рд░рдгрдп рдХृрд╖्рдг рдмрддाрддे рд╣ैं, “рдоूрд▓рдд: рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рд▓ोрдХрдХрдеा рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдпрд╣ рдиाрдЯрдХ рд╢्рд░ी рд╡िрдЬрдпрджाрди рджेрдеा рдиे рд▓िрдЦा рдеा рдЬिрд╕рдХा рдиाрдо рдеा 'реЮिрддрд░рддी рдЪोрд░'। рд╣рдмीрдм рд╕ाрд╣рдм рдиे рдЗрд╕े рдЫ्рдд्рддीрд╕рдЧреЭी рднाрд╖ा, рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рд▓ोрдХ рдиाрдЯ्рдп рдФрд░ рд╕ंрдЧीрдд рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें рдвाрд▓рдиे рдХे рдХ्рд░рдо рдоें рдоूрд▓ рдиाрдЯрдХ рдХी рдкрдЯрдХрдеा рдФрд░ рдЕрджाрдпрдЧी рдоें рдХाреЮी рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХिрдпे। 'рдЪрд░рдгрджाрд╕ рдЪोрд░' рдЕрдиेрдХ рджृрд╖्рдЯिрдпों рд╕े рдПрдХ рд╕рдордХाрд▓ीрди рдХ्рд▓ाрд╕िрдХ рд╣ै। рдПрдХ рдЕрджрдиा рд╕ा рдЪोрд░ рдЧुрд░ु рдХो рджिрдП рдЪाрд░ рд╡рдЪрди- рдХि рд╕ोрдиे рдХी рдеाрд▓ी рдоें рд╡рд╣ рдЦाрдиा рдирд╣ीं рдЦाрдПрдЧा, рдХि рдЕрдкрдиे рд╕рдо्рдоाрди рдоें рд╣ाрдеी рдкрд░ рдмैрда рдХрд░ рдЬुрд▓ूрд╕ рдоें рдирд╣ीं рдиिрдХрд▓ेрдЧा, рд░ाрдЬा рдирд╣ीं рдмрдиेрдЧा рдФрд░ рдХिрд╕ी рд░ाрдЬрдХुрдоाрд░ी рд╕े рд╡िрд╡ाрд╣ рдирд╣ीं рдХрд░ेрдЧा рдХे рдЕрд▓ाрд╡ा рдЧुрд░ु рдж्рд╡ाрд░ा рджिрд▓ाрдИ рдЧрдИ рдПрдХ рдФрд░ рдХрд╕рдо рдХि рд╡рд╣ рдХрднी рдЭूрда рдирд╣ीं рдмोрд▓ेрдЧा, рдХा рдкाрд▓рди рдЕंрдд рддрдХ рдХрд░рддा рд╣ै рдФрд░ рдЗрди्рд╣ीं рд╡рдЪрдиों рдХो рдиिрднाрдиे рдоें рдЙрд╕рдХी рдЬाрди рдЪрд▓ी рдЬाрддी рд╣ै। рдЪрд░рдгрджाрд╕ рдХो рдХाрдиूрди рдФрд░ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХो рдЪрдХрдоा рджेрдиे рдХी рд╕ाрд░ी рд╣िрдХрдорддें рдЖрддी рд╣ैं। рд╡рд╣ рдмреЬे рд▓ोрдЧों рдХो рдЪोрд░ी рдХा рд╢िрдХाрд░ рдмрдиाрддा рд╣ै। рдиाрдЯрдХ рдоें рдЪрд░рдгрджाрд╕ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╕рдд्рддा-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा, рдк्рд░рднुрд╡рд░्рдЧों рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╢ाрд╕рдХрд╡рд░्рдЧीрдп рджोрд╣рд░े рдоाрдирджंрдбों рдХा рдЦेрд▓ рдЦेрд▓ рдоें рдореЫे рдХा рднंрдбाреЮोреЬ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдПрдХ рдЪोрд░ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рдоुрдХाрдмрд▓े реЫ्рдпाрджा рдЗंрд╕ाреЮрдкрд╕ंрдж, рдИрдоाрдирджाрд░ рдФрд░ рд╕рдЪ्‍рдЪा рдиिрдХрд▓рддा рд╣ै। реЫाрд╣िрд░ рд╣ै рдХि рдпрд╣ рдиाрдЯрдХ рд▓ोрдХрдХрдеा рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै।... рдХрд╣ीं рдпрд╣ рдиाрдЯрдХ рдЫ्рдд्рддीрд╕рдЧреЭ рд░ाрдЬ्рдп рдмрдирдиे рдХे рдмाрдж рд╕े рд╕े рд╣ी рдЙрд╕ рд░ाрдЬрд╕рдд्рддा рдХे рдЪрд░िрдд्рд░ рдХो рддो рдз्рд╡рдиिрдд рдирд╣ीं рдХрд░ рд░рд╣ा, рдЬो рдЙрд╕ рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рд╕ाрд░े рд╣ी рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХे рдХाрд░्рдкोрд░ेрдЯ рд▓ुрдЯेрд░ों рдХे рдкрдХ्рд╖ рдоें  рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╡िрд░ोрдзी рдоूрд▓्рдпों рдФрд░ рдЖрдХांрдХ्рд╖ाрдУं рдХो рд╡ाрдгी рддो рдирд╣ीं рджे рд░рд╣ा? рдХрд╣ीं рдпрд╣ рдиाрдЯрдХ рдЕрдкрдиी рдХ्рд▓ाрд╕िрдХीрдпрддा рдХे рдЪрд▓рддे рдПрдХ рдмिрд▓рдХुрд▓ рдЕрдк्рд░рдд्рдпाрд╢िрдд рддрд░ीрдХे рд╕े рдЖрдЬ рдХे рдЫ्рдд्рддीрд╕рдЧреЭ рдХी рд╕рдд्рддा рдФрд░ рд▓ोрдХ рдХे рдмीрдЪ рдЬाрд░ी рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рдХी рд╡्рдпंрдЬрдиा рддो рдирд╣ीं рдХрд░ рдХрд░рдиे рд▓рдЧा ? рдпрд╣ рд╕ाрд░े рд╣ी рд╕рд╡ाрд▓ рдЗрд╕ рдк्рд░рддिрдмंрдз рдХे рд╕ाрде рдЙрдардиे рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╣ैं।”9 рдЧुрд░ु рдХो рджिрдП рдЧрдП рдЪाрд░ рд╡рдЪрдиों рдХे рдкाрд▓рди рдХрд░рддे рд╕рдордп рдЪोрд░ (рдЪрд░рди рджाрд╕) рдЕрдирдЬाрдиे рд╣ी рд╕рдд्рддा рдХे рд╡ाрдо-рдкрдХ्рд╖ рдоें рдЕрдкрдиे рдХो рдЦреЬा рдкाрддा рд╣ै। рдЬिрд╕рдХे рдХाрд░рдг рд▓ोрдХ рдХी рдЪिंрддाрдУं рдХे рдмрд░рдЕрдХ्рд╕ рд╕рдд्рддा рдХा рд▓ुрднाрд╡рдиा рд░ूрдк рдЙрд╕े рдирд╣ीं рд╕ुрд╣ाрддा। рд╕рдд्рддा рдХा рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХाрд░ рдЕрдкрдиे рдкрдХ्рд╖ рдоें рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд░рдЦрдиे рдХा рд╕рдмрд╕े рд╕рд╢рдХ्рдд рдоाрдз्рдпрдо рдХ्рдпा рдпे рдЪाрд░ों рд╡рдЪрди рдирд╣ीं рд╣ैं ? рдЕрдкрдиे рдХो рд╢्рд░ेрд╖्рда рд╕ाрдмिрдд рдХрд░рдиे рдХा рдПрдХ рд╡िрдзाрди рд╣рдоाрд░े рднाрд░рдд рдоें рд╣ाрдеी рдкрд░ рдмैрдардХрд░ рдЬुрд▓ूрд╕ рдиिрдХाрд▓рдиा рд░рд╣ा рд╣ै। рддाрдХि рдЗрд╕ी рдмрд╣ाрдиे рдорд╕ीрд╣ाрдИ рдмाрдиा рдХा рдЦुрдоाрд░ рд▓ोрдЧों рдХे рд╕ाрдордиे рдмрдиा рд░рд╣े। рд╣рдмीрдм рддрдирд╡ीрд░ рдХे рдЗрд╕ рдиाрдЯрдХ рд╕े рдкूрд░्рд╡ рдмाрд▓рдоुрдХुрди्рдж рдЧुрдк्рдд рдЕрдкрдиे рдиिрдмंрдзों рдоें рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╢ाрд╕рди рдкрд░ рддीрдЦा рд╡्рдпंрдЧ рдХрд░рддे рд╣ैं । рд▓ाрд░्рдб рдХрд░्рдЬрди рдж्рд╡ाрд░ा рд╣ाрдеी рдкрд░ рдмैрдардХрд░ рдЬुрд▓ूрд╕ рдиिрдХाрд▓рдиे рдХी рдШрдЯрдиा рдХा рдЬिрдХ्рд░ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдиिрдмंрдз ‘рд╢्рд░ीрдоाрди्‌ рдХा рд╕्рд╡ाрдЧрдд’ рдоें рдХрд╣рддे рд╣ैं, “рд╡िрд▓ाрдпрддрд╡ाрд╕ी рдпрд╣ рдирд╣ीं рд╕рдордЭ рд╕рдХрддे рдХि рд╣िंрджुрд╕्рдеाрди рдХ्рдпा рд╣ै ! рд╣िंрджुрд╕्рдеाрди рдХो рд╢्рд░ीрдоाрди्‌ рд╕्рд╡рдпं рд╣ी рд╕рдордЭे рд╣ैं । рд╡िрд▓ाрдпрдд рд╡ाрд▓े рд╕рдордЭрддे рддो рдХ्рдпा рд╕рдордЭрддे ? рд╡िрд▓ाрдпрдд рдоें рдЙрддрдиा рдмреЬा рд╣ाрдеी рдХрд╣ाँ рдЬिрд╕ рдкрд░ рд╡рд╣ рдЪंрд╡рд░ рдЫрдд्рд░ рд▓рдЧाрдХрд░ рдЪреЭे рдеे ? рдлिрд░ рдХैрд╕े рд╕рдордЭा рд╕рдХрддे рдХि рд╡рд╣ рдХिрд╕ рдЙрдЪ्‍рдЪ рд╢्рд░ेрдгी рдХे рд╢ाрд╕рдХ рд╣ैं ? рдпрджि рдХोрдИ рдРрд╕ा рдЙрдкाрдп рдиिрдХрд▓ рд╕рдХрддा, рдЬिрд╕рд╕े рд╡рд╣ рдПрдХ рдмाрд░ рднाрд░рдд рдХो рд╡िрд▓ाрдпрдд рддрдХ рдЦींрдЪ рд▓े рдЬा рд╕рдХрддे рддो рд╡िрд▓ाрдпрдд рд╡ाрд▓ों рдХो рд╕рдордЭा рд╕рдХрддे рдХि рднाрд░рдд рдХ्рдпा рд╣ै рдФрд░ рд╢्рд░ीрдоाрди्‌ рдХा рд╢ाрд╕рди рдХ्рдпा ?”­­10 рдПрдХ рдЕрди्рдп рдиिрдмंрдз ‘рд╡ैрд╕рд░ाрдп рдХा рдХрд░्рддрд╡्рдп’ рдоें рд╡े рдЗрд╕рдХी рдкुрд░ाрддрди рдкрд░ंрдкрд░ाрдЧрдд рд░ूреЭ рдоाрди्рдпрддा рдХी рдЙрд╕ рд╕ीреЭी рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪ рдЬाрддे рд╣ैं, рдЬрдм рджेрд╢ рдХी “рдк्рд░рдЬा рдПрдХ рджिрди рдкрд╣рд▓े рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рдХे рд░ाрдЬрддिрд▓рдХ рдкाрдиे рдХे рдЖрдиंрдж рдоें рдорд╕्рдд рдеी рдФрд░ рдЕрдЧрд▓े рджिрди рдЕрдЪाрдирдХ рд░ाрдордЪंрдж्рд░ рдмрди рдХो рдЪрд▓े рддो рд░ोрддी рд░ोрддी рдЙрдирдХे рдкीрдЫे рдЬाрддी рдеी । рднрд░рдд рдХो рдЙрд╕ рдк्рд░рдЬा рдХा рдорди рд░рдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рдХोрдИ рднाрд░ी рджрд░рдмाрд░ рдирд╣ीं рдХрд░рдиा рдкреЬा, рд╣ाрдеिрдпों рдХा рдЬुрд▓ूрд╕ рдирд╣ीं рдиिрдХाрд▓рдиा рдкреЬा, рдмрд░ंрдЪ рджौреЬрдХрд░ рдмрди рдоें рдЬाрдиा рдкреЬा ।”11 рджेрд╢ рдХी рд░ाрдЬрддंрдд्рд░ाрдд्рдордХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рдоूрд▓ рдоें рдЕрдкрдиे рдХो рдЕрд╕ाрдзाрд░рдг рд░ूрдк рд╕े рдКँрдЪा рджिрдЦाрдиे рдХी рдпрд╣ рдк्рд░рдеा рдиिрд╣िрдд рдеी рдФрд░ рд╕्рд╡ाрдзीрдирддा рдХे рдмाрдж рднी рд▓ोрдХрддंрдд्рд░ीрдп рд╢ाрд╕рди рдк्рд░рдгाрд▓ी рдоें рд╕рдд्рддाрд╕ीрди рдЗрди्рд╣ीं рдмाрддों рдХा рдЕрдиुрдХрд░рдг рдХрд░рддे рд░рд╣े рд╣ैं। рдЫрдд्рддीрд╕рдЧреЭ рд╢ाрд╕рди рдж्рд╡ाрд░ा рдЗрд╕े рдк्рд░рддिрдмंрдзिрдд рдХрд░рдиे рдХा рдПрдХ рдФрд░ рдХाрд░рдг рд╕рдд्рддा рдФрд░ рдЬрдирддा рдХे рдмीрдЪ рдмрдиाрдП рдЬा рд░рд╣े рдЗрд╕ी рдЖрдбंрдмрд░рдпुрдХ्рдд рджुрд░ाрд╡ рдХो рдоाрди рд╕рдХрддे рд╣ैं ।
            рдЦैрд░ рдЗрди рддрде्рдпों рдХे рдмрд░рдЕрдХ्рд╕ рдЬрдм рд╣рдо рдиाрдЯрдХрдЪрд░рди рджाрд╕ рдЪोрд░рдХो рдкреЭрддे рд╣ैं, рддрдм рд╣рдоें рдиाрдЯрдХ рдХे рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдХा  рдЧीрдд рдпाрдж рдЖрддा рд╣ै, “рд╕рдд рдХे рддрд░ाрдЬू рдоें рджुрдиिрдпा рд▓ा рддौрд▓ो рд╣ो...2/ рдЧुрд░ुрдЬी рдмрддाрдЗрдиे рд╕рдЪ рд╕рдЪ рдмोрд▓ो рд╣ो...2/ рд╕рдЪ рдХे рдмोрд▓рдЗрдпा рдорди рд╣ाрд╡े рджुрдИ рдЪाрд░/ рд╡рд╣ी рдЧुрд░ु рд╣े рд╣рдоाрд░...”12 рдпрд╣ рд╡рд╣ी рд╕рдЪ рд╣ै рдЬिрд╕ рдкрд░ рдЪрд▓рддे-рдЪрд▓рддे рдПрдХ рдоाрдоूрд▓ी-рд╕ा рдЪोрд░ рдЧैрд░-рдоाрдоूрд▓ी рдмрди рдЬाрддा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рдкूрд░ी рд╕рдд्рддा-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рдЪूрд▓ें рд╣िрд▓ рдЬाрддी рд╣ै। рдЗрд╕ рджौрд░ाрди рд╡рд╣ рдЪोрд░ рд░ाрдиी рдХा рдЪिрдд्рдд рдЪोрд░ рдмрди рдЬाрддा рд╣ै рдФрд░ рд▓ोрдХрдЬрди рд╕े рдЖрдд्рдпंрддिрдХ рд▓рдЧाрд╡ рдХे рдХाрд░рдг рдЕंрдд рддрдХ рдЖрддे-рдЖрддे рд╡рд╣ рд╕рдмрдХा рдЪिрдд्рдд рдЪोрд░ рдмрди рдЬाрддा рд╣ै । рддрдм рдЕрдкрдиी рд╕рдд्рддा рдХाрдпрдо рд░рдЦрдиे рдХे рд▓िрдП рдЕрдкрдиे рдк्рд░ेрдоी рдХी рдиृрд╢ंрд╕ рд╣рдд्рдпा рд╣ी рд░ाрдиी рдХो рддाрд░्рдХिрдХ рд▓рдЧрддी рд╣ै। рдЗрд╕ीрд▓िрдП рд╣рдмीрдм рд╕ाрд╣рдм рдХрд╣рддे рд╣ैं, “рдоेрд░े рдиреЫрджीрдХ рдиाрдЯрдХ рдХा рд╡िрд╖рдп рдпрд╣ी рдеा рдХि рд╕рдЪ्‍рдЪाрдИ рдХा рджाрдорди рдкрдХреЬे рд░рд╣рдиा рдЬाрди рдЬोрдЦिрдо рдоें рдбाрд▓рдиा рд╣ै। рдЕрдЧрд░ рдпрд╣ी рд╣рд╢्рд░ рд╕ुреШрд░ाрдд рдХा рд╣ुрдЖ, рдИрд╕ा рдорд╕ीрд╣ рдХा рд╣ुрдЖ, рдФрд░ рдлिрд░ рдПрдХ рдоाрдоूрд▓ी рдЪोрд░ рдХा рднी рдпрд╣ी рдЕंрдЬाрдо рд╣ुрдЖ рддो рдЙрд╕рдХा рджрд░्рдЬा рдХिрд╕ी рдорд╣ाрдкुрд░ुрд╖ рд╕े рдХрдо рдирд╣ीं рд╣ै।”13
рд╕ंрджрд░्рдн
1. рдЬрдирдкрдж, рдЕंрдХ 1952, рдкृ. 65
2. рдЪрд░рди рджाрд╕ рдЪोрд░/ рд╣рдмीрдм рддрдирд╡ीрд░/ рд╡ाрдгी рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी/ рдж्рд╡िрддीрдп рдЖрд╡ृрдд्рддि рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2008/ рдкृ. 9
3. рд╡рд╣ी/ рдкृ. 36
4. рд╡рд╣ी/ рдкृ. 24
5. рдЖрдЧрд░ा рдмाреЫाрд░/ рд╣рдмीрдм рддрдирд╡ीрд░/ рд╡ाрдгी рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी/ 2005/ рдкृ.108
6. рдЛрдгрдЬрд▓ рдзрдирдЬрд▓/ рдлрдгीрд╢्‍рд╡рд░ рдиाрде рд░ेрдгु/ рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी/ рдкाँрдЪрд╡ाँ рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2005/ рдкृ. 12
7. рдЪрд░рди рджाрд╕ рдЪोрд░/ рд╣рдмीрдм рддрдирд╡ीрд░/ рд╡ाрдгी рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी/ рдж्рд╡िрддीрдп рдЖрд╡ृрдд्рддि рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2008/ рдкृ. 46
8. рд╡рд╣ी/ рдкृ. 54
9. рд╣рдж рд╣ै! рдЕрдм 'рдЪрд░рдг рджाрд╕ рдЪोрд░' рдкрд░ рдк्рд░рддिрдмंрдз/ рдк्рд░рдгрдп рдХृрд╖्рдг/ рдХрдмाреЬрдЦाрдиा (рд╡ेрдм рдкрдд्рд░िрдХा)/ 9 рдЕрдЧрд╕्рдд 2009
10. рдиिрдмंрдзों рдХी рджुрдиिрдпा : рдмाрд▓рдоुрдХुрди्рдж рдЧुрдк्‍рдд/ рд╕ंрдкाрджрди : рд░ेрдЦा рд╕ेрдаी/ рд╡ाрдгी рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी/ рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг  
       2009/ рдкृ. 26
11. рд╡рд╣ी/ рдкृ. 30
12. рдЪрд░рди рджाрд╕ рдЪोрд░/ рд╣рдмीрдм рддрдирд╡ीрд░/ рд╡ाрдгी рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी/ рдж्рд╡िрддीрдп рдЖрд╡ृрдд्рддि рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2008/ рдкृ. 29
13. рд╡рд╣ी/ рдкृ. 27


       рд╢ोрдз-рдк्рд░рдХрд▓्рдк (ISSN 2278-3911) рдд्рд░ैрдоाрд╕िрдХ рд░िрд╕рд░्рдЪ рдЬрд░्рдирд▓ рдХे рд╕ेрдоीрдиाрд░ рд╡िрд╢ेрд╖ांрдХ рдЕंрдХ рдоें рдк्рд░рдХाрд╢िрдд ।
Monday, October 13, 2014

рдЗрд╕рд╕े рдкрд╣рд▓े рдХि рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдкрд░ рдЕंрдзेрд░ों рдХी рд╣ुрдХूрдордд рд╣ो рдЬाрдпे...


                     рдЖрджिрд╡ाрд╕ी ‘рдлोрдХрд▓ोрд░’ рдХा рд╣ी рдпрджि рдЧрд╣рди рдЕрдз्рдпрдпрди рдХिрдпा рдЬाрдП рддो рд╕рджिрдпों рд╕े рдЙрди рдкрд░ рд╣ोрддे рд░рд╣े рдЕрдд्рдпाрдЪाрд░, рд╢ोрд╖рдг рд╡ рдЕрдоाрдирд╡ीрдп рдШрдЯрдиाрдУं рдХा рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдЕंрдмाрд░-рд╕ा рд▓рдЧ рдЬाрдпेрдЧा। рдЗрд╕рд▓िрдП рдХрдеाрдХाрд░ рдЙрджрдп рдк्рд░рдХाрд╢ рдЕрдкрдиी рдХрд╣ाрдиी ‘рдкीрд▓ी рдЫрддрд░ी рд╡ाрд▓ी рд▓реЬрдХी’ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े ‘рдлोрдХрд▓ोрд░’ рдоें рдоौрдЬूрдж рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдиाрдпрдХों рдХे рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХी рдХрдеा рдХो рдЬाрдирдиे рд╕рдордЭрдиे рдХी рд╡рдХाрд▓рдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рд╡े рдмрддाрддे рд╣ैं, “рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХी рд╕рдмрд╕े рдмреЬी рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЙрдирдХी реЫрд░ूрд░рддें рд╕рдмрд╕े рдХрдо рд╣ैं. рд╡े рдк्рд░рдХृрддि рдФрд░ рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХा рдХрдо рд╕े рдХрдо рдиुрдХрд╕ाрди рдХрд░рддे рд╣ैं. рд╕िंрд╣рднूрдо, рдЭाрд░рдЦंрдб, рдордпूрд░рднंрдЬ, рдмрд╕्рддрд░ рдФрд░ рдЙрдд्рддрд░рдкूрд░्рд╡ рдоें рдРрд╕े рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рд╕рдоुрджाрдп рд╣ैं рдЬो рдЕрднी рддрдХ рдЫिрдЯрд╡ा рдпा рдЭूрдо рдЦेрддी рдХрд░рддे рд╣ैं рдФрд░ рд╕िрд░्рдл рдХрдЪ्‍рдЪी, рднुрдиी рдпा рдЙрдмрд▓ी рдЪीрдЬें рдЦाрддे рд╣ैं. рддेрд▓ рдоें рдл्рд░ाрдЗ рдХрд░рдиा рддрдХ рд╡े рдкрд╕ंрдж рдирд╣ीं рдХрд░рддे. рд╡े рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдордиुрд╖्рдп рд╣ैं. рдЕрдкрдиी рд╕्рд╡ाрдпрдд्рддрддा рдФрд░ рд╕ंрдк्рд░рднुрддा рдХे рд▓िрдП рдЙрди्рд╣ोंрдиे рднी рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдЙрдкрдиिрд╡ेрд╢рд╡ाрдж рдХे рдЦिрд▓ाреЮ рдорд╣ाрди рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХिрдпा рдеा. рд▓ेрдХिрди рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ों рдиे рдЙрд╕ рд╣िрд╕्рд╕े рдХो рднाрд░рддीрдп рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдирд╣ीं рдХिрдпा. рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдЕрд╕рд▓ рдоें рд╕рдд्рддा рдХा рдПрдХ рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рджрд╕्рддाрд╡ेреЫ рд╣ोрддा рд╣ै... рдЬो рд╡рд░्рдЧ, рдЬाрддि рдпा рдирд╕्рд▓ рд╕рдд्рддा рдоें рд╣ोрддी рд╣ै, рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рд╣िрддों рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХो рдиिрд░्рдоिрдд рдХрд░рддी рд╣ै. рдЗрд╕ рджेрд╢ рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХा рд▓िрдЦ рдЬाрдиा рдЕрднी рдмाрдХी рд╣ै.”1   
            рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдЙрдкрдиिрд╡ेрд╢рд╡ाрдж рдХे рдЦिрд▓ाрдл рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рд╕ंрдШрд░्рд╖ рд╕े рд╣рдо рд╕рдм рднрд▓ी-рднाँрддि рдкрд░िрдЪिрдд рд╣ैं। рдлिрд░ рднी рдЖрдЬाрджी рдХे рдмाрдж рд╡े рдЬрд╕ рдХे рддрд╕ рдЬीрд╡рди рдЬीрдиे рдХो рдореЫрдмूрд░ рд╣ैं, рдФрд░ рд╡рд░्рдЪрд╕्рд╡рдХाрд░ी рдк्рд░рднु-рд╡рд░्рдЧ рдЦाрдж-рдкाрдиी рд╕े рд▓рд╣рд▓рд╣ाрддे рдкौрдзे рдХी рддрд░рд╣ рдмреЭ рдЧрдпे। рд╕ुрд╡िрдзा-рд╕ंрдкрди्рдирддा рдХे рдЗрд╕ рддрдХрдиीрдХी рдпुрдЧ рдоें рдЖрджिрдо рдпрдеाрд╕्рдеिрддि рдХी рдЬिंрджрдЧी рднी рдЙрди्рд╣ें рдирд╕ीрдм рдирд╣ीं рд╣ोрддा। рдк्рд░рдХृрддि рддो рдЗрдирд╕े рдЫीрди рд╣ी рд▓ी рдЧрдИ рд╣ै। рдШрд░ рд╕े рднी рд╡िрд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░ рджिрдпे рдЧрдпे рд╣ैं। рдЗрди рд╕рдм рдХे рд╡िрд░ूрдж्рдз рд╡े рдЖрд╡ाрдЬ рдЙрдаाрддे рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рдмреЬी рдЪाрд▓ाрдХी рдХे рд╕ाрде рдЙрд╕े рджрдмा рджिрдпा рдЬाрддा рд░рд╣ा рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рдЕрдм рддрдХ рдХा рд╕ाрд░ा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдПрдХांрдЧी рд╣ै।
             рдХूрдЯрдиीрддि рдФрд░ рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рджाँрд╡-рдкेंрдЪ рдХे рдХाрд░рдг рдХेрд╡рд▓ рд╕рдд्рддा рдкрдХ्рд╖ рдХा рд╣ी рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдиिрд░्рдоिрдд рд╣ोрддा рдЖрдпा рд╣ै। рдЬрдм рддрдХ рд╕рдоाрдЬ-рджрд░्рд╢рди рд╕рд░्рд╡ांрдЧрдкूрд░्рдгрддा рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдирд╣ीं рд╣ोрдЧा, рд╕рдоाрдЬ рдоें рдПрдХ рд╡рд░्рдЧ рд╣рдоेрд╢ा рдк्рд░рднु рд╡рд░्рдЧ рдмрдирдХрд░ рджूрд╕рд░े рд╡рд░्рдЧ рдХा рд╢ोрд╖рдг рдХрд░рддा рд░рд╣ेрдЧा рд╡ рдПрдХांрдЧी рдЗрддिрд╣ाрд╕ рд░рдЪрддा рд░рд╣ेрдЧा рдФрд░ рдкрд░ाрдЬिрдд рдЬाрддि рдХा рд░ुрджрди рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХे рдкрди्‍рдиों рд╕े рдмाрд╣рд░ рдЕрд░рдг्рдп рдоें рд╡िрд▓ीрди рд╣ोрддी рд░рд╣ेрдЧी। рд╡рд╣ рдЪाрд╣े рдк्рд░ाрдЪीрди рдЕрдоेрд░िрдХा рдХे рдЗंрдХा, рдоाрдпा, рдПрдЬ्‍рдЯैрдХ рдФрд░ рд╕ैрдХреЬों рд░ेрдб рдЗंрдбिрдпрди्рд╕ рд╣ों рдпा рднाрд░рдд рдХे рдХोрд▓, рдХिрд░ाрдд рдпा рдЕрд╕ुрд░ рдЬрдирдЬाрддि। рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рдЧ्рд▓ोрдмрд▓ рдЧाँрд╡ рдХे рджेрд╡рддा’ рдоें рд░рдгेрди्рдж्рд░ рдмрддाрддे рд╣ैं, “рд╢ाрдпрдж рдоुрдЦ्рдпрдзाрд░ा рдкूрд░ा рдиिрдЧрд▓ рдЬाрдиे рдоें рд╣ी рд╡िрд╢्‍рд╡ाрд╕ рдХрд░рддी рд╣ै।...рдЫाрддी рдаोंрдХ-рдаोंрдХрдХрд░ рдЕрдкрдиे рдХो рдЕрдд्рдпंрдд рд╕рд╣िрд╖्‍рдгु рдФрд░ рдЙрджाрд░ рдХрд╣рдиेрд╡ाрд▓ी рд╣िрди्‍рджुрд╕्рддाрдиी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдиे рдЕрд╕ुрд░ों рдХे рд▓िрдП рдЗрддрдиी рднी рдЬрдЧрд╣ рдирд╣ीं рдЫोреЬी рдеी। рд╡े рдЙрдирдХे рд▓िрдП рдмрд╕ рдоिрдердХों рдоें рд╢ेрд╖ рдеे। рдХोрдИ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдирд╣ीं, рдХोрдИ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдирд╣ीं, рдХोрдИ рдЕрдЬाрдпрдмрдШрд░ рдирд╣ीं। рд╡िрдиाрд╢ рдХी рдХрд╣ाрдиिрдпों рдХे рдХрд╣ीं рдХोрдИ рд╕ंрдХेрдд рдоाрдд्рд░ рдирд╣ीं।”2
            рдмाреЫाрд░ рдоें рдирдордХ рдХे рдПрд╡рдЬ рдоें рдЧोंрдж, рдмीрдЬ, рддेंрджुрдкрдд्рддा, рдХрд░ीрд▓ рд╡ рдмांрд╕ рдХी рдЯोрдХрд░िрдпाँ рдЬैрд╕ी рдмрд╣ुрдоूрд▓्рдп рд╡рд╕्рддुрдУं рдХो рд▓ेрдХрд░ рд╡्рдпाрдкाрд░ी рдзрдирдХुрдмेрд░ рдмрди рдмैрдаे рд╣ैं। рдЗрд╕рд╕े рднी рдЬрдм рдорди рдирд╣ीं рднрд░ рдкाрддा। рдорд╣ाрджेрд╡ рдЯोрдк्рдкो рдХрд╣рддे рд╣ैं, рддрдм :
            “рд▓ेрдХрд░ рд╕ाрджे рдХाрдЧреЫ рдоें рдЕंрдЧूрдаे рдХा рдиिрд╢ाрди
            рд░рдЪрддे рд░рд╣े рд╣рдоाрд░े рд╡िрд░ूрдж्рдз рд╖реЬрдпंрдд्рд░
            рд▓ेрдХिрди рдЗрди рд╕рдм рд╕े рдЕрдирдЬाрди
            рдЕрдкрдиी рдЭोрдкреЬिрдпों рдоें
            рдХрд░рддे рд░рд╣े рд╣рдо рддुрдо्рд╣ाрд░ा рд╕्рд╡ाрдЧрдд
            рдХрд░рддे рд░рд╣ें рддुрдо्рд╣ें рдЬोрд╣ाрд░”3
                                           (рдлिрд░ рднी рд╣рдо рдХрд╣рддे рд░рд╣े рд╣ैं рддुрдо्рд╣ें рдЬोрд╣ाрд░)
            рдмाрд╡рдЬूрдж рдЗрд╕рдХे рд╡рд╣ рдЪुрдк्рдкी рд╕ाрдзрдХрд░ рдмैрда рдирд╣ीं рдЧрдпा рд╣ै, рд▓рдЧाрддाрд░ рд╕ंрдШрд░्рд╖рд░рдд рд╣ै। рдЙреЬीрд╕ा рдоें рдмॉрдХ्рд╕ाрдЗрдЯ рдЦрдирди рдХा рдЗрд░ाрджा рд▓िрдП рдЬрдм рд╡ेрджांрддा рдХंрдкрдиी рдиे рдиिрдпрдордЧिрд░ि рдоें ‘рдк्рд▓ांрдЯ’ рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиा рдЪाрд╣ा। рдиिрдпрдордЧिрд░ि рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рд░ाрдпрдЧреЬा рдФрд░ рдХाрд▓ाрд╣ांрдбी рдЬिрд▓ों рдХे 12 рдЧाрд╡ों рдоें рдмрд╕े рдХोंрдз рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдиे рдЗрд╕рдХा рдЙрдЧ्рд░ рд╡िрд░ोрдз рдХिрдпा। рдЧ्рд░ेрд╕ рдХुрдЬूрд░ рдРрд╕े рд╢ोрд╖рдг рддंрдд्рд░ों рдХे реЩिрд▓ाреЮ ‘рдПрдХ рдФрд░ рдЬрдиी рд╢िрдХाрд░’ рдоें рдЖрдХ्рд░ाрдордХ рд╣ोрдХрд░ рдЕрдкрдиे рд╕ंрдЧी-рд╕ाрдеिрдпों рдХो рд╕рдордЭाрддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддी рд╣ैं :
            “рдП рд╕ंрдЧी !
            рдХ्рдпों рдШूрдорддे рд╣ो
            рдЭुрд▓ाрддे рд╣ुрдП рдЦाрд▓ी рдЧुрд▓ेрд▓
                +       +       +
            рдХ्рдпा рддुрдо्рд╣ें рдЕрдкрдиी рдзрд░рддी рдХी
            рд╕ेंрдзрдоाрд░ी рд╕ुрдиाрдИ рдирд╣ीं рджे рд░рд╣ी ?”4
            рдиिрдпрдордЧिрд░ि рдЙрдирдХा ‘рдкрд╡िрдд्рд░ рдкрд░्рд╡рдд’ рд╣ै। рдЬो рд╕िрд░ рдврдХрдиे рдХे рд▓िрдП рдЙрди्рд╣ें рдЫрдд рдоुрд╣ैрдпा рдХрд░ाрддी рд╣ै, рдЙрдирдХी рдк्рдпाрд╕ рдмुрдЭाрддी рд╣ै рдФрд░ рджो-рдЬूрди рдХी рд░ोрдЯी рднी рдЗрд╕ी рд╕े рдоिрд▓рддी рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рд╕рд░्рд╡ рд╕рдо्рдорддि рд╕े рдЦрдирди рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рдХा рд╡िрд░ोрдз рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХोंрдз рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдХрд╣рддे рд╣ैं, “рд╣рдо рдиिрдпрдордЧिрд░ि рдкрд╣ाреЬिрдпाँ рдХिрд╕ी рдХे рд╣рд╡ाрд▓े рдирд╣ीं рд╣ोрдиे рджेंрдЧे, рдЪाрд╣े рд╡рд╣ рдХोрдИ рдХंрдкрдиी рд╣ो рдпा рд╕рд░рдХाрд░ рдпा рдХोрдИ рдЖрджрдоी।”5
            рд╡рдиाрдзिрдХाрд░ рдХो рд▓ेрдХрд░ рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рдШрд░ाрдиों рд╡ рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рдмीрдЪ рд╕рд░рдХाрд░ рдЧ्рд░ाрдо-рд╕рднा рдЖрдпोрдЬिрдд рдХрд░рддी рд░рд╣ी рд╣ै। рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЗрд╕рдоें рднी рдЫрд▓े рд╣ी рдЬाрддे рд╣ैं। “рдордз्рдпрдк्рд░рджेрд╢ рдХे рд╕िंрдЧрд░ौрд▓ी рдоें рдорд╣ाрди рдХोрд▓ рд▓िрдоिрдЯेрдб (рдПрд╕्рд╕ाрд░ рд╡ рд╣िंрдбाрд▓्рдХो рдХा рд╕ंрдпुрдХ्рдд рдЙрдкрдХ्рд░рдо) рдХो рдЬंрдЧрд▓ рдЖрдмंрдЯिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд╕ंрдмंрдз рдоें рд╡рдиाрдзिрдХाрд░ рдХाрдиूрди 2006 рдХे рддрд╣рдд рдоाрд░्рдЪ 2013 рдоें ‘рдЧ्рд░ाрдо-рд╕рднा’ рдХा рдЖрдпोрдЬрди рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा। рдЬिрд╕рдоें рд╕िрд░्реЮ 184 рд▓ोрдЧ рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рдеे। рдЬिрд╕े рд╖реЬрдпंрдд्рд░-рдкूрд░्рд╡рдХ реЮрд░्реЫी рддрд░ीрдХे рд╕े рдорд╣ाрди рдХोрд▓ рд▓िрдоिрдЯेрдб рдиे рдЕрдкрдиे рдкрдХ्рд╖ рдоें рдмрджрд▓ рджिрдпा। рдЖрд░. рдЯी. рдЖрдИ. рдХे рддрд╣рдд рдоिрд▓ी рдЬाрдирдХाрд░ी рдоें рдЙрдХ्рдд ‘рдЧ्рд░ाрдо-рд╕рднा’ рдоें рдкाрд░िрдд рдк्рд░рд╕्рддाрд╡ рдоें 1125 рд▓ोрдЧों рдХे рд╣рд╕्рддाрдХ्рд╖рд░ рд╣ैं। рдЗрди рд╣рд╕्рддाрдХ्рд╖рд░िрдд рдиाрдоों рдоें рд╕े 9 рдРрд╕े рд▓ोрдЧ рд╣ैं рдЬिрдирдХी рдоृрдд्рдпु рд╕ाрд▓ों рдкрд╣рд▓े рд╣ो рдЪुрдХी рд╣ै।”6 рд╕рдЪ्‍рдЪाрдИ рдЬрдЧрдЬाрд╣िрд░ рд╣ै। рдЗрд╕िрд▓िрдП рдорд╣ाрджेрд╡ рдЯोрдк्рдкो рдЖрдЧे рдлिрд░ рдХрд╣рддे рд╣ैं :
            “рдЖрдЦिрд░ рдХिрди-рдХिрди рд░ूрдкों рдоें рд╣рдо рддुрдо्рд╣ें рдкрд╣рдЪाрдиें
            рдХ्рдпोंрдХि рд╣рдордиे рддुрдо्рд╣ाрд░े рдЬिрд╕ рднी рд░ूрдк рдХो рдоाрдиा рд╕рдЪ
            рдЙрд╕ी рд░ूрдк рдиे рдХिрдпा рд╣ै рд╣рдоाрд░े рд╕ाрде рд╡िрд╢्‍рд╡ाрд╕рдШाрдд
            рдлिрд░ рднी рд╣рдо рдХрд╣рддे рд░рд╣े рд╣ैं рддुрдо्рд╣ें рдЬोрд╣ाрд░ ! рдЬोрд╣ाрд░! рдЬोрд╣ाрд░ !” 7
            рддो рдРрд╕ी рджрдпрдиीрдп рд╢рдиिрд╢्‍рдЪрд░ी рджрд╢ा рдХे рдк्рд░рдХोрдк рд╕े рдмрдЪाрдиे рдХे рд▓िрдП рдбॉрдХ्рдпूрдоेंрдЯ्рд░ी реЮिрд▓्рдоें рдЖрдЬ рдорд╣рддी рднूрдоिрдХा рдЕрджा рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ैं। ‘рдбोंрдЧрд░िрдпा рдХांрдз рдФрд░ рдиिрдпрдордЧिрд░ि рд╕े рдЬुреЬे рдк्рд░рд╢्‍рди’ рдоें рд░рд╡ीрди्рдж्рд░ рдд्рд░िрдкाрдаी рдХрд╣рддे рд╣ैं, рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे “рдк्рд░рддिрд░ोрдз рдЖंрджोрд▓рди рдХो рддेреЫ рдХрд░рдиे рдоें рдФрд░ рд╡िрд╢्‍рд╡ рдЬрдирдордд рдХा рдз्рдпाрди рдЗрд╕ рддрд░реЮ рдЖрдХृрд╖्рдЯ рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП рдбॉрдХ्рдпूрдоेंрдЯ्рд░ी реЮिрд▓्рдоों рдХी рдмреЬी рднूрдоिрдХा рд░рд╣ी рд╣ै। рдЗрди реЮिрд▓्рдоों рдиे рд╡ो рдХाрдо рдХिрдпा рд╣ै рдЬो рдЕрдХ्рд╕рд░ рдЕреЩрдмाрд░ों рдФрд░ рдЯीрд╡ी рдЪैрдирд▓ों рдХा рд╣ै। рдкिрдЫрд▓े рдХुрдЫ рд╡рд░्рд╖ों рдоें рдбॉрдХ्рдпूрдоेंрдЯ्рд░ी реЮिрд▓्рдоों рдХी рд╡िрдзा рдПрдХ рдРрд╕े рд╕рд╢рдХ्рдд рдоाрдз्рдпрдо рдХे рд░ूрдк рдоें рдЙрднрд░ी рд╣ै рдЬो рд╕рдоाрдЬ рдХे рд╡ंрдЪिрдд рдФрд░ рд╕ीрдоाрди्рдд рд▓ोрдЧों рдХे рд╕ंрдХрдЯों рд╕े рд╡िрд╢्‍рд╡ рдЬрдирдордд рдХो рдкрд░िрдЪिрдд рдХрд░ा рд░рд╣ी рд╣ै।”8 рдЗрди рдбॉрдХ्рдпूрдоेंрдЯ्рд░ी реЮिрд▓्рдоों рдХी рдЕрдкрдиी рдПрдХ рд╕ीрдоा рд╣ै। рд╢िрдХ्рд╖ा рд╕ंрд╕्рдеाрдиों, реЮिрд▓्рдо рдЙрдд्рд╕рд╡ рдЬैрд╕े рдЬрдЧрд╣ों рдкрд░ рд╕ाрд▓ рднрд░ рдоें рдПрдХाрдз рдмाрд░ рдк्рд░рджрд░्рд╢рдиी рд▓рдЧाрдХрд░ рдЙрдирдХी рдЖрд░्рдеिрдХ рддंрдЧрд╣ाрд▓ी рджिрдЦрд▓ाрдХрд░ рдЕрдзिрдХांрд╢ рдЬрдЧрд╣ों рдкрд░ рддो реЮिрд▓्рдо рд╕ंрдЪाрд▓рдХ рдкुрд░рд╕्рдХाрд░ рдФрд░ рд╕рд╣ाрдиुрднूрддि рдЕрдкрдиे рд▓िрдП рдмрдЯोрд░рдХрд░ рд▓े рдЬाрддा рд╣ै। рдЪाрд╣े рдмैंрдХ рд╣ो, рддрд╣рд╕ीрд▓ рдСреЮिрд╕, рд╕рд░рдХाрд░ी, рдЕрд░्рдз-рд╕рд░рдХाрд░ी рдпा рдк्рд░ाрдЗрд╡ेрдЯ рдорд╣рдХрдоा рдХрд╣ीं рднी рдиाрдЧрд░िрдХ рдХी рд╣ैрд╕िрдпрдд рд╕े рдЧिрдирддी рдирд╣ीं рд╣ोрддी। рдЙрдирдХे рдкाрд╕ рдкैрд╕े рдирд╣ीं рд╣ै рдЗрд╕рд▓िрдП рдЖрд╡ाреЫ рдирд╣ीं рд╣ै। рд╕рдм рдЬрдЧрд╣ рд╕े рджुрдд्рдХाрд░ рд╣ी рдоिрд▓ा рд╣ै। рд╡िрд░ोрдз рдХрд░ें, рдЖрд╡ाреЫ рдЙрдаाрдпें рддो рдСреЮिрд╕ рдХा рдПрдХ рдЕрджрдиा-рд╕ा рдХрд░्рдордЪाрд░ी рддрдХ ‘рдпू рдерд░्рдб рдкрд░्рд╕рди рд╕िंрдЧ्рдпूрд▓рд░ рдиंрдмрд░’ (рдлाрд▓рддू рдЖрджрдоी) рдХी рдбांрдЯ-рдбрдкрдЯ рд╕े рднрдЧा рджेрддा рд╣ै।
            рд╡िрдХाрд╕ рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдмрд╣ुрд▓ рдЗрд▓ाрдХों рдоें рддрдоाрдо рддрд░рд╣ рдХी рдлैрдХ्рдЯ्рд░िрдпां рд▓рдЧाрдИ рдЬा рд░рд╣ी рд╣ैं। рдЫрдд्рддीрд╕рдЧреЭ рдХे рд░ाрдпрдЧреЭ рдЬिрд▓े рдХो рд╣ी рджेрдЦ рд▓िрдЬिрдпे। рдЖрдЬ рд╕े рджрд╕ рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡ рдкрд╣ाреЬी рдЗрд▓ाрдХों, рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рд╣рд╕्рддрд╢िрд▓्рдк рдоूрд░्рддिрдпों, рдЧुрдлाрдУं рдХी рднिрдд्рддि рдкрд░ рдЙрдХेрд░ी рдЧрдИ рдк्рд░ाрдЪीрди рдЪिрдд्рд░ों рд╡ рд░ाрдордЭрд░рдиा рдЬैрд╕े рддрдоाрдо рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ंрд╕ाрдзрдиों рдХे рд▓िрдП рд╡рд╣ рдЬाрдиी рдЬाрддी рд░рд╣ी। рдЖрдЬ рдкूрд░ा рдХा рдкूрд░ा рджृрд╢्рдп рд╣ी рдмрджрд▓ рдЪुрдХा рд╣ै। рдЬिंрджрд▓ рдЗрд╕्рдкाрдд рд╡ рд╕्рдЯीрд▓ рдк्рд▓ांрдЯ рдХे рд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ोрдиे рд╕े рд▓ेрдХрд░ рд╢ुрд░ू рд╣ुрдЖ рдпрд╣ рдЙрдкрдХ्рд░рдо рдЕрдм рдЕрдиेрдХ рд╕्рдкंрдЬ рдЖрдпрд░рди рдХी рдлैрдХ्рдЯ्рд░िрдпों, рдкॉрд╡рд░ рдк्рд▓ांрдЯ, рдоिрд▓ рд╡ рд░िрдлाрдЗрдирд░ी рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рддрдм्рджीрд▓ рд╣ो рдЪुрдХा рд╣ै। рдк्рд░рдХृрддि рдХी рдЧोрдж рдоें рдмрд╕े рдЗрд╕ рдЬिрд▓े рдХा рджрдо рдШुрдЯрдиे рд▓рдЧा рд╣ै। рдкेреЬ-рдкौрдзों рдХी рдкрдд्рддिрдпों рдкрд░ рд╣рдоेрд╢ा рдХोрдпрд▓े рдХा рдПрдХ рдкрд░्рдд рдЪिрдкрдХा рд░рд╣рддा рд╣ै। рдЕрдиिрдпंрдд्рд░िрдд рдкрдд्рдерд░ рдЙрдд्рдЦрдирди рдХे рдХाрд░рдг рдЪाрд░ों рдУрд░ рдзूрд▓ рдХी рдкрд░्рдд рдЬрдо рдЧрдИ рд╣ै। рдлैрдХ्рдЯ्рд░िрдпों рдХी рдЪिрдордиिрдпां рдЗрддрдиी рдиреЫрджीрдХ рд╣ैं рдХि рдЙрд╕рд╕े рдиिрдХрд▓рдиे рд╡ाрд▓े рдзुрдПं рдХा рдЧुрдмाрд░ рд╣рдоेрд╢ा рд╡рд╣ीं рдоंрдбрд░ाрддे рд░рд╣рддा рд╣ै। рдЙрдж्рдпोрдЧों рдХा рд╕ाрд░ा рдХрдЪрд░ा рдЬрд╣ां-рддрд╣ां рдлेंрдХ рджिрдП рдЬा рд░рд╣े рд╣ैं । рдЬंрдЧрд▓ рдзीрд░े-рдзीрд░े рдХрдо рдкреЬ рдЬाрдиे рд╕े рд╣ाрдеिрдпों рдХा рдЖрддंрдХ рдЧॉрд╡-рджेрд╣ाрддों рдкрд░ рдлैрд▓рддा рдЬा рд░рд╣ा рд╣ै। рдХिрд╕ाрди рд╣िрддों рдХी рдЖреЬ рдоें рдирд╣рд░ рдкрд░िрдпोрдЬрдиा рдХा рдЙрдж्‍рдШाрдЯрди рдЗрди рдЙрдж्рдпोрдЧों рдХो рдкाрдиी рд╕рдк्рд▓ाрдИ рдХрд░рдиे рдХे рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕े рдХिрдпा рдЬाрддा рд░рд╣ा рд╣ै। рдХुрд▓ рдоिрд▓ाрдХрд░ рдкूрд░ा рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╡ाрддाрд╡рд░рдг рддрдмाрд╣ рд╣ो рдЪुрдХा рд╣ै। рдХेрд▓ो рдирджी рдХा рдкाрдиी рдЗрддрдиा рдк्рд░рджूрд╖िрдд рд╣ो рдЪुрдХा рд╣ै рдХि рдХрднी-рдХрднी рддो рд╕ैрдХреЬों рдХ्‍рд╡िंрдЯрд▓ рдордЫрд▓िрдпां рддреЬрдк-рддреЬрдк рдХрд░ рдорд░ рдЬाрддी рд╣ैं। рд╡ैрд╢्‍рд╡िрдХ рдкрдЯрд▓ рдХे рд╕ंрдЧрдардиों  рдХी рдХुрдЯिрд▓рддा рд╕े рд╣рддрдк्рд░рдн рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдиेрддा рд╡ рд╡िрдЪाрд░рдХ рдбॉ. рд░ाрдорджрдпाрд▓ рдоुрдг्рдбा рдПрдХ рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдоें рдХрд╣े рдеे, “рдЖрд╢्‍рдЪрд░्рдпрдЬрдирдХ рддрде्рдп рдпрд╣ рдХि рдФрдж्рдпोрдЧिрдХ рдХрдЪрд░े рд╕े, рдзूрд▓-рдзрдХ्‍рдХреЬ рд╕े рдЬेрдиेрд╡ा рдХी рдЯाрдИрди рдирджी, рд▓ंрджрди рдХी рдЯेрдо्рд╕ рдпा рдЕрдоेрд░िрдХा рдХी рдоिрд╕ीрд╕िрдкी рдЬрд╣рд░ीрд▓ी рдирд╣ीं рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ैं, рдЬрд╣рд░ीрд▓ी рд╣ो рд░рд╣ी рд╣ैं рд╣рдоाрд░ी рдЧंрдЧा, рджाрдоोрджрд░ рдФрд░ рд╕ुрд╡рд░्рдгрд░ेрдЦा। рд╡िрд╢्‍рд╡рдмैंрдХ рдХा рдкैрд╕ा рд╡рд╣ां рдирджिрдпों рдХो рд╕ाрдл рдХрд░ рд░рд╣ा рд╣ै рдФрд░ рд╣рдоाрд░े рдпрд╣ां рдХी рдирджिрдпों рдХो рдЧंрджा।”9
            рдЫрдд्рддीрд╕рдЧреЭ рдоें рдЬрдм рдХрд╣ीं рдХोрдИ рдЙрдж्рдпोрдЧ рдпा рдкॉрд╡рд░-рдк्рд▓ांрдЯ рд▓рдЧा рд░рд╣ा рд╣ोрддा рд╣ै; рдХिрд╕ाрди, рджрд▓िрдд рдФрд░ рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдмреЬी рдЖрд╢ा рдХे рд╕ाрде рдЙрд╕े рд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ोрддे рджेрдЦрддे рд░рд╣рддे рд╣ैं। рдЕрдкрдиे рдмрдЪ्‍рдЪों рдХे рднрд╡िрд╖्рдп рдФрд░ рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдХी рд╕ाрд░ी рдЪिंрддा рджूрд░ рд╣ो рдЬाрдиे рдХा рднाрди рд╣ोрддा рд╣ै। рдЙрдирдХे рдмрдЪ्‍рдЪे рдЪाрд╣े рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдЕрдз्рдпрдпрдирд░рдд рд╣ो рдЕрдерд╡ा рдЪिрдХिрдд्рд╕ा, рддрдХрдиीрдХी, рдХрд▓ा рдпा рдЗंрдЬिрдиिрдпрд░िंрдЧ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें। рдЙрди्рд╣ें рд▓рдЧрддा рд╣ै рд╣рдоाрд░े рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рдкूрд░े рд╡िрдХाрд╕ рдХा рджाрдпिрдд्рд╡ рдЬрдм рдЙрд╕рдиे рд▓े рд░рдЦा рд╣ै, рддрдм рдмрдЪ्‍рдЪों рдХी рдиौрдХрд░ी рднी рдк्рд▓ांрдЯ рдоें рд╣ी рд▓рдЧрд╡ा рджेрдЧा। рдЕрд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рдЧрд░ीрдмी рдРрд╕ी рдоाрдирд╕िрдХрддा рдоें рдмрдж्рдзрдоूрд▓ рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП рд╣рдоेрд╢ा рд╡े рд╢ोрд╖िрдд рдФрд░ рдЙрдкेрдХ्рд╖िрдд рд╣ोрддे рдЖрдП рд╣ैं।           
            ‘рд╢िрдХ्рд╖ा рдХा рдЕрдзिрдХाрд░’ рдоूрд▓ рдЕрдзिрдХाрд░ рдХा рджрд░्реЫा рд▓े рдЪुрдХी рд╣ै, рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рд░ाрдЬ्рдп рдЗрд╕рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рддिрдмрдж्рдз рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдЦाрд╕рддौрд░ рд╕े рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЖрдЬ рднी рдЗрд╕ рдЕрдзिрдХाрд░ рд╕े рд╡ंрдЪिрдд рд╣ी рд╣ैं। рдЗрд╕ी рд╕े рд╡े рдмрдж рд╕े рдмрджрддрд░ рдЬिंрджрдЧी рдЬीрдиे рдХो рд╡िрд╡рд╢ рд╣ैं। рд░рдХ्рд╖рдХ рд╣ी рдЬрдм рднрдХ्рд╖рдХ рдмрди рдЬाрдпें, рддрдм рд╕ुрдзाрд░ рдХी рдЙрдо्‍рдоीрдж рдХैрд╕े рдХी рдЬा рд╕рдХрддी рд╣ै? рдХांрдХेрд░ рдЬिрд▓े рдХे рдирд░рд╣рд░рдкुрд░ рдм्рд▓ॉрдХ рдХे рдЭрд▓िрдпाрдоाрд░ी рдЧाँрд╡ рдоें рд╕्рдеिрдд рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдХрди्рдпा рдЖрд╢्рд░рдо рдоें рд╢िрдХ्рд╖рдг рд╕рдд्рд░ 2012-13 рдХे рджौрд░ाрди рдкрд╣рд▓ी рд╕े рдкांрдЪрд╡ीं рддрдХ рдкреЭрдиे рд╡ाрд▓ी 46 рдЫाрдд्рд░ाрдпें, рдЬो рдорд╣рдЬ рдкांрдЪ рд╕े рдмाрд░рд╣ рд╕ाрд▓ рдХी рдиाрдмाрд▓िрдЧ рдеीं। рдЗрдирдХो рдкреЭाрдиे рд╡ाрд▓े рдПрдХ рд╢िрдХ्рд╖ाрдХрд░्рдоी рдордиु рдЧोрдЯी рдФрд░ рдЪौрдХीрджाрд░ рджीрдиाрдиाрде рдиाрдЧे рдж्рд╡ाрд░ा рд▓ंрдмे рд╕рдордп рд╕े рдЗрдирдоें рд╕े 11 рдЫाрдд्рд░ाрдУं рдХे рд╕ाрде рдпौрди-рд╢ोрд╖рдг рдХрд░рддे рдЖ рд░рд╣े рдеे। рдоाрд░рдкीрдЯ рд╡ рдбрд░ा рдзрдордХाрдХрд░ рдЙрди्рд╣ें рдХिрд╕ी рд╕े рди рдмрддाрдиे рдХे рд▓िрдпे рд╡िрд╡рд╢ рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा। рдЧुрд░ुрд░ рдХा рд╕ुрд░ुрд░ рдЗрддрдиा рдеा рдХि рдЗрд╕ рдоाрдорд▓े рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рдЬрдм рдЖрд╢्рд░рдо рдЕрдзीрдХ्рд╖िрдХा рдмрдмीрддा рдорд░рдХाрдо рдФрд░ рдПрдХ рдЕрди्рдп рд╢िрдХ्рд╖рдХ рдХो рд╣ुрдИ рддрдм рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЫाрдд्рд░ाрдУं рдХो рд╣ी рдЪुрдк рдХрд░ाрдиा рдоुрдиाрд╕िрдм рд╕рдордЭा। рдЧाँрд╡ рдХे рдЙрдкрд╕рд░рдкंрдЪ рддрдХ рдЬрдм рдЗрд╕ рдоाрдорд▓े рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рдкрд╣ुंрдЪी, рдЖрд░ोрдкिрдпों рдкрд░ рдЕрд░्рдерджрдг्рдб рд▓рдЧाрдХрд░ рдЙрд╕рдиे рдЕрдкрдиे рдХрд░्рддрд╡्рдп рдХा рдЗрддिрд╢्рд░ी рдХрд░ рджिрдпा। рд╢िрдХ्рд╖ा рд╡िрднाрдЧ рдХे рдХрд░्рдордЪाрд░ी рддो рдЬाрдирдХрд░ рднी рдЕрдирдЬाрди рдмрдиे рд░рд╣े। рдФрдЪрдХ рдиिрд░ीрдХ्рд╖рдг рдоें рдкрд╣ुँрдЪे рдХрд▓ेрдХ्рдЯрд░ рдП рдоंрдЧрдИ рдбी рдХो рдЗрди рдкीреЬिрдд рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЫाрдд्рд░ाрдУं рдиे рдЬрдм рд░ो-рд░ोрдХрд░ рдЕрдкрдиे рд╕ाрде рд╣ो рд░рд╣े рдЗрд╕ рдШोрд░ рдиाрдЗंрд╕ाреЮी рд╡ рджुрд╖्рдХрд░्рдоों рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рджीं, рддрдм рдХрд╣ीं рдк्рд░рд╢ाрд╕рди рд╕рдЪेрдд рд╣ो рд╕рдХा।
            рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХो рди्рдпाрдп рдЖрдЬ рднी рдЕрдЪाрдирдХ рдк्рд░рдХрдЯ рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓े рджेрд╡рддाрдУं рдХी рддрд░рд╣ рдХिрд╕ी рди्рдпाрдпрдзрд░्рдоी рдмреЬे рдЕрдзिрдХाрд░ी рдХे рдФрдЪрдХ рдиिрд░ीрдХ्рд╖рдг рдкрд░ рд╣ी рдоिрд▓рддा рд╣ै। рдЬрд╣ाँ рд╕рд╣рдЬрддा рд╕े рди्рдпाрдп рд╕ुрд▓рдн рди рд╣ो рд╡рд╣ाँ рдЗрд╕ी рддрд░рд╣ рд╡्рдпрднिрдЪाрд░ рдлрд▓рддा-рдлूрд▓рддा рд░рд╣рддा рд╣ै। рд╢ोрд╖рдг рдХा рд╕िрд▓рд╕िрд▓ा рдЕрдирд╡рд░рдд рдЪрд▓рддा рд░рд╣рддा рд╣ै। рдЗрдирдХे рд╕ाрде рд╣ो рд░рд╣े рд▓ूрдЯ-рдоाрд░, рд╡िрд╕्рдеाрдкрди, рдмेрдЧाрд░ी рддрдеा рдмрд▓ाрдд्рдХाрд░ рдФрд░ рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рджुрд╖्рдХрд░्рдо рдЗрдд्рдпाрджि рдЕрдоाрдирд╡ीрдп рдШрдЯрдиाрдпें рдЗрд╕рдХे рдк्рд░рддिрдлрд▓рди рд╣ैं। рдЗрдирдХी рдоाрд╕ूрдо рдмрдЪ्‍рдЪिрдпों рдХे рд╕ाрде рдпौрди рд╢ोрд╖рдг рдХी рдШрдЯрдиा рдХा рдЬिрдХ्рд░ рдЙрдкрди्рдпाрд╕ ‘рдЧ्рд▓ोрдмрд▓ рдЧाँрд╡ рдХे рджेрд╡рддा’ рдоें рднी рд╣ुрдЖ рд╣ै। рд╢िрд╡рджाрд╕ рдмाрдмा рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ंрдЪाрд▓िрдд рдХोрдпрд▓ेрд╢्‍рд╡рд░ рдЖрд╢्рд░рдо рд╡ाрд▓े рдЖрд╡ाрд╕ीрдп рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рдоें рдХрд╡िрддा-рдирдоिрддा рдХे рд╕ाрде рдШрдЯिрдд рд╣ोрдиे рдХा рдпрд╣ рдоाрдорд▓ा рдЬрдм рдбॉрдХ्рдЯрд░ рд╕ाрд╣рдм рд╕рдордЭ рдЬाрддा рд╣ै। рддрдм рд╡рд╣ рднुрдирднुрдиाрдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै, “рдбाрдпрди рднी рд╕ाрдд рдШрд░ рдЫोреЬрдХрд░ рдЦाрддी рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдИ рдмрдмрд╡ा рд╕ाрд▓ा рд░ाрдХ्рд╖рд╕ рд╣ै рд░ाрдХ्рд╖рд╕। рдЬрд░ूрд░ рдИ рдмрдЪ्‍рдЪी рд▓ोрдЧ рдХो рд░ाрдд рдоें рдкैрд░ рджрдмाрдиे рдХे рд▓िрдП рдмुрд▓ाрдпा рд╣ोрдЧा। рдЙрд╕рдХे рдмाрдж рд╣ी рдЫोрдЯी рдмрдЪ्‍рдЪिрдпाँ рдкрдерд░ा рдЬाрддी рд╣ैं। рджрд░्рдЬрдиों рдРрд╕े рдХेрд╕ рдЙрд╕ рдЖрд╢्рд░рдо рдоें рдоैं рджेрдЦ рдЪुрдХा рд╣ूँ। рд▓ाрдЬ, рд╢рд░рдо, рднрдп рд╕рдм рдШोрд▓рдХрд░ рдкी рдЧрдпा рд╣ै рд╣рд░ाрдоी।”10
            рдЫрдд्рддीрд╕рдЧреЭ рдоें рдХुрдЫेрдХ рдЬрдирдЬाрддिрдпों рдХे рд╕рдордХ्рд╖ рдПрдХ рдЕрд▓рдЧ рд╣ी рд╕рдорд╕्рдпा рд╣ै, ‘рдЬाрддि-рд╕рдд्рдпाрдкрди рдХी рд╕рдорд╕्рдпा’। рдЫрдд्рддीрд╕рдЧреЭ рд╕рд░рдХाрд░ рдиे рдХрдИ рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХो рдХेрд╡рд▓ рд╣िंрджी рдХे рд╢рдм्рджों рдоें рд╣ेрд░-рдлेрд░ рдХे рдХाрд░рдг рд╣ी рдЙрди्рд╣ें рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдоाрдирдиे рд╕े рдЗंрдХाрд░ рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै। рдпрдеा рд╕ौंрд░ा, рд╕ौрд░ा, рд╕ंрд╡рд░ा, рд╕рд╡рд░ा, рд╕рдЙрд░ा, рд╕ंрд╣рд░ा। рдЗрд╕ी рдк्рд░рдХाрд░ рдкोрдмिрдпा, рдкрдмिрдпा, рдкाрд╡, рдкाрдк рдЬैрд╕े рд▓ेрдЦрдиी рдХी рднूрд▓ рдХो рд╣ी рдЖрдзाрд░ рдоाрдирдХрд░ рдЙрди्рд╣ें рд╕िрд░े рд╕े рдирдХाрд░ рджेрдиा рдХैрд╕ा рди्рдпाрдп рд╣ै ! рдЬाрддि рд╕рдд्рдпाрдкिрдд рди рд╣ो рд╕рдХрдиे рд╕े рдЙрди्рд╣ें рдЖрд░рдХ्рд╖рдг рд╡ рдЫाрдд्рд░рд╡ृрдд्рддि рдХा рд▓ाрдн рдирд╣ीं рдоिрд▓ рдкाрддा। рдЖрд░्рдеिрдХ рддंрдЧी рд╕े рд╡े рдЙрдЪिрдд рд╢िрдХ्рд╖ा рдк्рд░ाрдк्рдд рдирд╣ीं рдХрд░ рдкा рд░рд╣े рд╣ैं, рдЬिрд╕рдХे рдХाрд░рдг рдЙрдирдоें рдЬाрдЧृрддि, рдЪेрддрдиा, рд╕्рд╡ाрд╕्рде्рдп рд╡ рдЖрд░्рдеिрдХ рд╕्рддрд░ рдоें рдиिрд░ंрддрд░ рдЧिрд░ाрд╡рдЯ рдЖ рд░рд╣ी рд╣ै। рдмेрд░ोрдЬрдЧाрд░ рдШूрдо рд░рд╣े рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдпुрд╡рдХ рдХे рдкूрд░े рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХी рдЙрдо्рдоीрджें рдЙрд╕рд╕े рдЬुреЬी рд╣ुрдИ рд╣ैं। рд▓ीрд▓ाрдзрд░ рдЬрдЧूреЬी рдХे рд╢рдм्рджों рдоें рдХрд╣ें рддो рдЙрд╕рдХे рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдХे рд▓िрдпे :
            ‘‘.......рдЙрд╕рдХी рдоाँ
            рд╕ुрдИ рдХी рдиोंрдХ рдкрд░
            рдЕрднी рдЭреЬ рдкреЬрдиे рд╡ाрд▓ी
            рдкाрдиी рдХी рдмूँрдж рдХी рддрд░рд╣ рдЗंрддреЫाрд░ рдХрд░ рд░рд╣ी рдеी”11
             19 рдоाрд░्рдЪ 2012 рдХो рд░ाрдпрдкुрд░ рдоें рдк्рд░рджेрд╢ рд╕्рддрд░ीрдп рд╕рд░्рд╡ рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдорд╣ाрд╕рдо्рдоेрд▓рди рдХा рд╢ांрддिрдкूрд░्рдг рдЖрдпोрдЬрди рд░рдЦा рдЧрдпा рдеा। ‘рдПрдХ рддीрд░ рдПрдХ рдХрдоाрди, рд╕рдм рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдПрдХ рд╕рдоाрди’ рдХी рднाрд╡рдиा рд▓िрдпे рд╕ाрд░े рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдЕрдкрдиी рдЫोрдЯी-рдЫोрдЯी рдоूрд▓рднूрдд рд╕рдорд╕्рдпाрдУं рдХो рд▓ेрдХрд░ рдЯिрдХрд░ाрдкाрд░ा рд░ाрдпрдкुрд░ рдоें рд╕्рдеिрдд рдЧोंрдбрд╡ाрдиा рднрд╡рди рдоें рдЕрдкрдиी рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рд╡ेрд╢рднूрд╖ाрдУं рдХे рд╕ाрде рддीрд░-рдзрдиुрд╖, рднाрд▓ा, рдмрд▓्рд▓рдо, рдЧंрдбाрд╕ा рд▓िрдпे рдПрдХрдд्рд░ рд╣ोрдХрд░ рдоुрдЦ्рдпрдоंрдд्рд░ी рдХो рдЬ्рдЮाрдкрди рд╕ौंрдкрдиे рдЬा рд░рд╣े рдеे। рдоुрдЦ्рдпрдоंрдд्рд░ी рдХे рдЖрджेрд╢ рдкрд░ рд░ाрдпрдкुрд░ рдкुрд▓िрд╕ рдорд╣ाрдиिрд░ीрдХ्рд╖рдХ рдоुрдХेрд╢ рдЧुрдк्рддा рдФрд░ рдкुрд▓िрд╕ рдЕрдзीрдХ्рд╖рдХ рджीрдкांрд╢ु рдХाрдмрд░ा рдиे рдЙрди рдкрд░ рдЬрдордХрд░ рд▓ाрдаिрдпां рдмрд░рд╕ाрдИं। рдЙрдирдХे рдзाрд░्рдоिрдХ рдЖрд╕्рдеा рдХा рдХेрди्рдж्рд░ рдЧोंрдбрд╡ाрдиा рднрд╡рди рдкрд░ рднी рдЙрдд्рдкाрдд рдордЪाрдпा рдЧрдпा рдФрд░ рд╡рд╣ां рд╕рдм рдХुрдЫ рддिрддрд░-рдмिрддрд░ рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा। рдЙрдирдоें рд╕े 74 рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХो рдЬेрд▓ рдирд╕ीрдм рд╣ुрдИ। рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рдиेрддाрдУं рддрдХ рдХो рдЬрдм рдирд╣ीं рдмреЩ्рд╢ा рдЧрдпा рддो рдЕрди्рдп рдХी рдХैрд╕ी рд╕्рдеिрддि рд░рд╣ी рд╣ोрдЧी ? рдЙрдирдХी рдмाрдд рд╕ुрдирдиे рд╡ाрд▓ा, рдЙрдирдХी рдкрдХ्рд╖рдзрд░рддा рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рдЖрдЬ рдкрд░्рдпंрдд рдХोрдИ рдирд╣ीं рд╣ै। рд╡े рд╕рджिрдпों рд╕े рдЙрдкेрдХ्рд╖िрдд рд╡ рдЕрдкрдоाрди рдХी рдЕрднिрд╢рдк्‍рдд рдЬिंрджрдЧी рдЬीрдиे рдХो рд╡िрд╡рд╢ рд╣ैं। рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХे рд▓िрдпे рдмेрд╣рдж рдЬрд░ूрд░ी рд╡ рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рдХрджрдо рдЙрдаाрдиे рдХी рдЖрд╡рд╢्рдпрдХрддा рд╣ै, рдЕрди्рдпрдеा рдиिрд░ाрд╢ рдФрд░ рд╣рддाрд╢ рдЬिंрджрдЧी рдЬीрддे-рдЬीрддे рдЙрдирдХा рдЕрд╕्рддिрдд्рд╡ рд╣ी рдоिрдЯ рдЬाрдПрдЧा।   

          

             рд╕ंрджрд░्рдн-рдЧ्рд░ंрде
1. рдкीрд▓ी рдЫрддрд░ी рд╡ाрд▓ी рд▓реЬрдХी/ рдЙрджрдп рдк्рд░рдХाрд╢/ рд╡ाрдгी рдк्рд░рдХाрд╢рди/ рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी/ рдЖрд╡ृрдд्рддि 2011/ рдкृ. 14
2. рдЧ्рд▓ोрдмрд▓ рдЧाँрд╡ рдХे рджेрд╡рддा/ рд░рдгेрди्рдж्рд░/ рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрдирдкीрда, рд▓ोрджी рд░ोрдб рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी/ рдкрд╣рд▓ा рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2013/ рдкृ.
    33
3. рд╕рдордХाрд▓ीрди рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдХрд╡िрддा/ рд╕ं. рд╣рд░िрд░ाрдо рдоीрдгा/ рдЕрд▓рдЦ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдЬрдпрдкुрд░/ рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2013/ рдкृ.
     78
4. рд╡рд╣ी/ рдкृ. 20
5. рд╕ंрдШрд░्рд╖ рд╕ंрд╡ाрдж, рд╡ेрдм рдкрдд्рд░िрдХा, рдЬुрд▓ाрдИ 30, 2013
6. рд╡рд╣ी/ рдЬुрд▓ाрдИ 24, 2014
7. рд╕рдордХाрд▓ीрди рдЖрджिрд╡ाрд╕ी рдХрд╡िрддा/ рд╕ं. рд╣рд░िрд░ाрдо рдоीрдгा/ рдЕрд▓рдЦ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдЬрдпрдкुрд░/ рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2013/ рдкृ.
     80
8. рдирдпा рдЬ्рдЮाрдиोрджрдп/ рд╕ं. : рд▓ीрд▓ाрдзрд░ рдоंрдбрд▓ोрдИ/ рдЕंрдХ 137/ рдЬुрд▓ाрдИ 2014/ рдкृ. 98
9. рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХो рдоिрдЯाрдиे рдХी рд╕ाрдЬिрд╢/ рдЬрдирд╕рдд्рддा/ рд╕िрддрдо्рдмрд░ 29, 2013/ рдкृ. 3
10.  рдЧ्рд▓ोрдмрд▓ рдЧाँрд╡ рдХे рджेрд╡рддा/ рд░рдгेрди्рдж्рд░/ рднाрд░рддीрдп рдЬ्рдЮाрдирдкीрда, рд▓ोрджी рд░ोрдб рдирдпी рджिрд▓्рд▓ी/ рдкрд╣рд▓ा рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг 2013/ рдкृ. 
     69

 11. рдмрдЪी рд╣ुрдИ рдкृрде्рд╡ी/ рд▓ीрд▓ाрдзрд░ рдЬрдЧूреЬी/ рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी/ 1991/ рдкृ. 106
Sunday, August 3, 2014

рдмेрдЪैрдиी рдХे рдЖрдЧे рдХी рд░ाрд╣ / рдзूрдоिрд▓

          рд╢ोрдз:рдмेрдЪैрдиी рдХे рдЖрдЧे рдХी рд░ाрд╣ / рдзूрдоिрд▓ рд╡ाрдпा рдЕрдЦिрд▓ेрд╢ рдЧुрдк्рддा - Apni Maati Quarterly E-Magazine
рд╕ाрд╣िрдд्рдп-рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рдд्рд░ैрдоाрд╕िрдХ рдИ-рдкрдд्рд░िрдХा           
'рдЕрдкрдиी рдоाрдЯी'
          рд╡рд░्рд╖-2 ,рдЕंрдХ-15 ,рдЬुрд▓ाрдИ-рд╕िрддрдо्рдмрд░,2014                        
==============================================================
"рдордЧрд░ рд╕рдордп рдЧрд╡ाрд╣ рд╣ै
                   рдмेрдЪैрдиी рдХे рдЖрдЧे рднी рд░ाрд╣ рд╣ै   рдзूрдоिрд▓

           
рдЪिрдд्рд░ांрдХрди:рдЙрдд्рддрдорд░ाрд╡ рдХ्рд╖ीрд░рд╕ाрдЧрд░,рдмाрд▓ाрдШाрдЯ 
рдзूрдоिрд▓ рдХी рдХрд╡िрддा рдЬंрдЧрд▓ рд╕े рд╢рд╣рд░ рддрдХ рдХी рдпाрдд्рд░ा рдХрд░рддी рд╣ुрдИ рдк्рд░рддीрдд рд╣ोрддी рд╣ै рдЬिрд╕рдоें рд╡рд╣ рд▓рдЧाрддाрд░ рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдЕрдиुрднрд╡ рдХे рдирдпे-рдирдпे рдкृрд╖्рдаों рдХो рдкрд▓рдЯрддे рд╕рдордп рдЬрдирдоाрдирд╕ рдоें рд╡्рдпाрдк्рдд рд╡рд░्рдЧрднेрджрд╣िंрд╕ाрд╡िрд╕ंрдЧрддिрдпों,рдЕрднाрд╡ोंрд╕्рд╡ाрд░्рде-рдк्рд░ेрд░िрдд рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рджुрд░рднिрд╕ंрдзिрдпों рд╕े рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рдХрд░рддी рд╣ै। рдЗрд╕ीрд▓िрдП, "рдЙрд╕े рдоाрд▓ूрдо рд╣ै рдХि рд╢рдм्рджों рдХे рдкीрдЫेрдХिрддрдиे рдЪेрд╣рд░े рдиंрдЧे рд╣ो рдЪुрдХे рд╣ैंрдФрд░ рд╣рдд्рдпा рдЕрдм рд▓ोрдЧों рдХी рд░ुрдЪि рдирд╣ीं--/ рдЖрджрдд рдмрди рдЪुрдХी рд╣ै।"1 рдФрд░ рдпрд╣ рдмрд╣ुрдд рдкрд╣рд▓े рдХी рдмाрдд рдирд╣ीं рдмрд▓्рдХि рдЙрд╕ी рдпुрдЧ рдХी рд╣ी рдмाрдд рд╣ै рдЬрдм рдЙрд╕рдХे рдЧाँрд╡ рдоें рдоाрдирд╡ рд╕े рдЗрддрд░ рдХोрдИ рдкрд╢ु рднी рдпрджि рджрд░्рдж рд╕े рддреЬрдкрддा рд░рд╣ा рд╣ोрддा рд╣ै рддрдм рдкूрд░ा рдЧाँрд╡ рдЙрд╕рд╕े рд╡्рдпрдеिрдд рд╣ो рдЬाрддा рдеा। рд▓ेрдХिрди рдЕрдм рд╣ाрд▓ाрдд рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЙрд╕े рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рд╖реЬрдпंрдд्рд░ рдХे рдХाрд░рдг рдЕрдкрдиी рдХрд╡िрддा рдоाрд▓ूрдо рдкреЬрддी рд╣ै рдХि рдпрд╣ :

             "рдШेрд░ाрд╡ рдоें
              рдХिрд╕ी рдмौрдЦрд▓ाрдпे рд╣ुрдП рдЖрджрдоी рдХा
              рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рдПрдХाрд▓ाрдк рд╣ै"2 (рдХрд╡िрддा рд╕ंрд╕рдж рд╕े рд╕реЬрдХ рддрдХ)
           
            рдкंрдЬाрдмी рдХрд╡ि рдкाрд╢ рднी рд╕рдд्рддрд░ рдХे рджौрд░ाрди рдорд░िрдпрдо рдХिрд╕рд▓рд░ рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рдЦोрдЬ рд╡िрд╖рдп рдкрд░ рдкी-рдПрдЪ.рдбीрдХрд░ рд░рд╣ी рдЧोрд░ी рдирд╕рд▓ рдХी рдЫोрд░ी рд╕े рд╣рдоाрд░ी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рдирд╖्рдЯ рд╣ोрдиे рдХा рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ рдЙрди्рд╣ें рд╣ी (рд▓ंрджрдирдоाрдирддे рд╣ुрдП рдХрд╣рддा рд╣ै :

             "рддुрдо рд╣рдоाрд░ी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рдЦोрдЬ рдХा рд╕्рд╡ाँрдЧ рдЫोреЬ рджो
              рдЖрдзी рджिрд▓्рд▓ी рд╡ैрд╕े рднी рд╣िрдк्рдкिрдпों рдХे рд▓िрдП рд╕्рд╡ीрдХृрдд рд╣ै"3

             рдФрд░ рдЖрдЬ рдЖрд▓рдо рдпрд╣ рд╣ै рдХि :
             "рдЕрдм рддो рдоेрд░ा рднाрд░рдд рдоिрдЯ्рдЯी рдХी рдЪिреЬिрдпा рд╣ै
              рдЕрдм рддो рд╣рдоाрд░े рдкुрд░рдЦों рдХे рдХंрдаे рд╕े рд▓ेрдХрд░
              рдЧुрд░ुрдУं-рдкीрд░ों рдХे рд╢рд╕्рдд्рд░ рддрдХ
              рд▓ंрджрди рдХे рдЕрдЬाрдпрдмрдШрд░ рдХी рд╢ोрднा рд╣ैं"4 (рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХी рдЦोрдЬ рдкाрд╢)
           
            рджोрдиों рдЙрд╕ी рд╡рдХ्рдд рднाрд░рддीрдп рдЬрди-рдоाрдирд╕ рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рддिрдмрдж्рдз рд╣ोрдХрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдХे рд╣्рд░ाрд╕ рдХे рдХाрд░рдг рдХो рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдвंрдЧ рд╕े рд╕िрдж्рдз рдХрд░ рд░рд╣े рд╣ोрддे рд╣ैं। рдФрд░ рдпрд╣ рдорд╣рдЬ рд╣рд╡ा-рд╣рд╡ाрдИ рдмाрддें рди рд╣ोрдХрд░ рдЕрдиुрднрд╡-рд╕िрдж्рдз рдмाрддें рд╣ैं। рдЗрд╕ीрд▓िрдП рджोрдиों рд╣ी рдмेрдмाрдХ рд╡рдХ्рддрд╡्рдп рджेрдиे рдоें рд╕рдорд░्рде рд╣ैं। рдмреШौрд▓ рдкंрдЬाрдмी рдХрд╡ि рдкाрд╢ рдХрд╣рддे рд╣ैं :

             "рдЖрдк рд▓ोрд╣े рдХी рдЪрдордХ рдоें рдЪुँрдзिрдпाрдХрд░
              рдЕрдкрдиी рдмेрдЯी рдХो рдмीрд╡ी рд╕рдордЭ рд╕рдХрддे рд╣ैं,
              (рд▓ेрдХिрдирдоैं рд▓ोрд╣े рдХी рдЖँрдЦ рд╕े
              рджोрд╕्рддों рдХे рдоुрдЦौрдЯे рдкрд╣рдиे рджुрд╢्рдорди
              рднी рдкрд╣рдЪाрди рд╕рдХрддा рд╣ूँ
              рдХ्рдпोंрдХि рдоैंрдиे рд▓ोрд╣ा рдЦाрдпा рд╣ै
              рдЖрдк рд▓ोрд╣े рдХी рдмाрдд рдХрд░рддे рд╣ो।"5 (рд▓ोрд╣ा рдкाрд╢)
           
            рдзूрдоिрд▓ рднी рдЗрд╕ी рдмाрдд рдХा рд╕рдорд░्рдерди рдХрд░рддे рд╣ैं :

             "рд▓ोрд╣े рдХा рд╕्рд╡ाрдж
             рд▓ोрд╣ाрд░ рд╕े рдордд рдкूрдЫो
             рдЙрд╕ рдШोреЬे рд╕े рдкूрдЫो
             рдЬिрд╕рдХे рдоुँрд╣ рдоें рд▓рдЧाрдо рд╣ै।"6       (рдзूрдоिрд▓ рдХी рдЕंрддिрдо рдХрд╡िрддा : рдХрд▓ рд╕ुрдирдиा рдоुрдЭे)

             рдЗрд╕ рдХрд╡िрддा рдХा рдЙрдд्рд╕ рд░ाрдЬрд╢ेрдЦрд░ рдзूрдоिрд▓ рдХी рдЬीрд╡рди рдоें рдШрдЯिрдд рд╣ुрдП рдк्рд░рд╕ंрдЧ рдХो рдоाрдирддे рд╣ैं : "рдХрд▓рдХрдд्рддा рдоें рдкрд░िрдЪिрддों рдХा рд╕рд╣рдпोрдЧ рди рдкाрдХрд░рд╡рд╣ рд▓ोрд╣ा рдвोрдиे рдХा рдХाрдо рдХрд░рдиे рд▓рдЧा। рддрднी рд╢ाрдпрдж рдоृрдд्рдпु рд╕े рдкूрд░्рд╡ рд╡рд╣ рдЕрдкрдиे рдЕंрддिрдо рдЕрдХ्рд╖рд░ों рдоें"7 рдЗрд╕े рдмрддा рд╕рдХा। рдзूрдоिрд▓ рдФрд░ рдкाрд╢ рджोрдиों рдХी рдоाрдирд╕िрдХ рдмुрдиाрд╡рдЯ рдХा рдЬाрдпрдЬा рд▓ेрддे рд╣ुрдП рдХрд╡िрдпों рдХी рдкृрде्рд╡ी рдоें рдЕрд░рд╡िрди्рдж рдд्рд░िрдкाрдаी рдкाрд╢ рдХी рдХрд╡िрддा рдХा рддाрдкрдоाрди рд╢ीрд░्рд╖рдХ рдкрд░ рдпрд╣ рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖ рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддे рд╣ैं : "рджोрдиों рдоें рд╡рд╣ी рдЧुрд╕्рд╕ा рдХ्рд╖ोрдн рдФрд░ рдПрдХ рдЦाрд╕ рддрд░рд╣ рдХा рддрдиाрд╡ рдЬिрд╕рд╕े рдиाрд░ाрдЬ рдЖрджрдоी рдк्рд░ाрдпрд╕рдоाрдЬ рдоें рдлрдм्рддिрдпां рдХрд╕рддा рд╣ै। рдкрд░ рдЗрд╕рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдзूрдоिрд▓ рдФрд░ рдкाрд╢ рдоें рдПрдХ рдоौрд▓िрдХ рднेрдж рд╣ै। рдкाрд╢ рдЖрд╡ेрд╢ рдиिрдпंрдд्рд░िрдд рдХрд╡ि рд╣ैं। рд╡े рдЕрдкрдиे рдЖрд╡ेрд╢ рдХो рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдФрд░ рдХ्рд░ांрддि рдХे рд░ाрд╕्рддे рд╕े рд╣ोрдХрд░ рд╕ृрдЬрди рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪाрддे рд╣ैं рдФрд░ рдХрд╡िрддा рдХो рдирдпी рджिрд╢ा рджेрддे рд╣ैं। рд╡े рдПрдХ рд╕ाрде рд╕्рд╡рдк्рди рдФрд░ рдХ्рд░ांрддि рджोрдиों рдХे рдХрд╡ि рд╣ैंрдЙрдирдоें рдХ्рд╖ोрдн рд╣ै рддो рдк्рд░ेрдо рднी рд╣ैрдЧुрд╕्рд╕ा рд╣ै рддो рд╣рдорджрд░्рджी рднी। рдкрд░ рдзूрдоिрд▓ рдоें рд╕िрд░्рдл рдЧुрд╕्рд╕ा рд╣ैрддोреЬ-рдлोреЬ рд╣ै рдФрд░ рдЕंрддрддрдЙрди्рд╣ीं рдХे рд╢рдм्рджों рдоें рдХрд╣ा рдЬाрдП рддो рдЙрдирдХी рдХрд╡िрддा  ‘рдХрдардШрд░े рдоें рдЦреЬे рдПрдХ рдмौрдЦрд▓ाрдП рд╣ुрдП рд╡्рдпрдХ्рддि рдХा рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рдПрдХाрд▓ाрдк рд╣ै। рдЬрдмрдХि рдкाрд╢ рдХी рдХрд╡िрддा рдоें рдХ्рд░ांрддि рдФрд░ рдк्рд░ेрдо рджोрдиों рд╣ैं।"8

            рдкाрд╢ рдХी рдХрд╡िрддा рдХा рддाрдкрдоाрди’ рдХा рдЕंрджाрдЬा рддो рдЗрд╕ी рд╕े рд▓рдЧाрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рдеा। рд▓ेрдХिрди рдкाрд╢ рдХी рдХрд╡िрддा рдХे рддाрдкрдоाрди рдХो рдФрд░ рд╡िрд╕्рддृрдд рдвंрдЧ рд╕े рдмрддрд▓ाрдиे рдХे рд▓िрдП рд╡े рдзूрдоिрд▓ рдХी рдХрд╡िрддाрдУं рдХो рдзूрдоिрд▓ рдХрд░рдиे рд╕े рднी рдирд╣ीं рд╣िрдЪрдХрддे। рдЗрд╕ी рд╕े рдЖрдЧे рдХрд╣рддे рд╣ैं: "рд╢ाрдпрдж рдзूрдоिрд▓ рдХी рд╣ी рджेрдЦा-рджेрдЦी рд╣िрди्рджी рдХी рдирдпी рдкीреЭी рдХे рдХुрдЫ рд░ोрдоांрдЯिрдХ рдХрд╡िрдпों рдиे рдПрдХ рдиाрд░ाрдЬ рдирд╡рдпुрд╡рдХ рдХी рдоुрдж्рд░ा рдУреЭрдХрд░ рдРрд╕ी рдХрд╡िрддाрдПं рд▓िрдЦрдиे рдХी рдЬिрдж рдаाрди рд▓ी рд╣ै рдХि рдк्рд░ेрдо рдХрд╡िрддाрдУं рдХो рджेрд╢ рдиिрдХाрд▓ा рджे рджिрдпा рдЬाрдП рдФрд░ рдмрджрд▓े рдоें рдирдХрд▓ी рдХ्рд░ांрддि рдХी рддрд▓рд╡ाрд░ें рднांрдЬрддी рдХрд╡िрддाрдУं рд╕े рд╕рдоाрдЬ рдХो рдмрджрд▓рдиे рдХा рдаेрдХा рд▓े рд▓िрдпा рдЬाрдП। рдХрднी-рдХрднी рд▓рдЧрддा рд╣ै рдХि рдРрд╕े рдХрд╡िрдпों рдХा рдЬीрд╡рди рдХे рд╕ृрдЬрди рдоें рдХोрдИ рд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдирд╣ीं। рд╡े рдЕрдХ्рд╕рд░ рдЫाрдд्рд░ рд░ाрдЬрдиीрддि рдХे рд╢िрдХाрд░ рд╣ो рдЧрдП рдпुрд╡ा рд▓рдЧрддे рд╣ैंрдЬो рдк्рд░ाрдпрджूрд╕рд░ों рдХे рдХрд╣рдиे рд╕े рдЕрдкрдиी рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рджिрд╢ा рддрдп рдХрд░рддे рд╣ैं।”9 рдЙрдирдХे рддाрдкрдоाрди рдХा рдЖंрдХрд▓рди рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП 100 рдбिрдЧ्рд░ी рд╕ेрд▓्рд╕िрдпрд╕ рднी рд╕ंрднрд╡рддрдХрдо рд▓рдЧ рд░рд╣ी рдеी рдЬिрд╕рдХे рдХाрд░рдг рдпрд╣ рднूрд▓ рдХрд░ рдмैрдаे। рд▓ेрдХिрди рдпрд╣ рд╣िрд╕ाрдм рди рд▓рдЧा рд╕рдХे рдХि рдЗрд╕рд╕े рдЕрдзिрдХ рдХे рддाрдкрдоाрди рдкрд░ рдкाрдиी рдЕрдм рдкाрдиी рдирд╣ीं рд░рд╣ рдЬाрддा рдмрд▓्рдХि рдЙреЬ рдХрд░ рдЖрд╕рдоाрди рдоें рдЕрджृрд╢्рдп рд╣ो рдЬाрддा рд╣ै। рдлिрд░ рдХрд╣ाँ рддाрдкрдоाрди рдФрд░ рдХрд╣ाँ рдкाрдиी рдХेрд╡рд▓ рдмрд░्рддрди рдЧрд░्рдоाрддे рд░рд╣िрдП।
           
            рд╕рдордХाрд▓ीрди рд╣िрди्рджी рдХрд╡िрддा рдоें рд╕ाрддрд╡ां рджрд╢рдХ рдПрдХ рдРрд╕ा рд╕рдордп рдеा рдЬрдм рд╡рд╣ рд░ाрдЬрдиीрддिрдХрдЖрд░्рдеिрдХ рдФрд░ рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдк्рд░ाрдп:рд╕рднी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдПрдХ рддрдиाрд╡рдкूрд░्рдг рдЕрд░ाрдЬрдХ рдкрд░िрд╕्рдеिрддि рдХे рджौрд░ рдоें рдЧुрдЬрд░ рд░рд╣ी рдеी рдФрд░ рдЖрдкाрдд्рдХाрд▓ рдХी рдПрдХ рдкृрд╖्рдарднूрдоि рддैрдпाрд░ рдХрд░ рд░рд╣ी рдеी рддрдм рд╡рд╣ рд╕рдоाрдЬ рдоें рдШрдЯिрдд рд╣ो рд░рд╣ी рдРрд╕ी рдШрдЯрдиाрдУं рдХे рдк्рд░рдд्рдпेрдХ рдкрд╣рд▓ुрдУं рдкрд░ рдХ्рдпोंрдХैрд╕ेрдФрд░ рдХिрд╕рд▓िрдпेрдХो рдЬाрдирдиे рдХे рдЕрдкрдиे рдЙрдд्рддрд░рджाрдпिрдд्рд╡ рд╕े рднाрдЧ рдХैрд╕े рд╕рдХрддी рдеी। рдЪाрд╣े рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें рдХोрдИ рдФрд░ рд╕ाрде рджे рдЕрдерд╡ा рди рджे। рдзूрдоिрд▓ рдХे рд▓िрдпे рдХрд╡िрддा рд╕िрд░्рдл рд╢рдм्рджों рдХी рдмिрд╕ाрдд рдирд╣ींрд╡ाрдгी рдХी рдЖँрдЦ рд╣ै рдЬो рдЕрдиुрднрд╡ рдХे рдирдпे-рдирдпे рдкृрд╖्рдаों рдкрд░рднाрд╖ा рдХे рд╕рдорд░्рдерди рдоें рдмूँрджें рдЧिрд░рддी рд╣ैं рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдЙрд╕े рднрдХ्рддिрдХाрд▓ीрди рдХрдмीрд░ рдХी рддрд░рд╣ рдЕрдХेрд▓े рдк्рд░рддिрдХाрд░ рдХрд░рдиे рдХे рдПрд╡рдЬ рдоें рдХрдардШрд░े рдоें рдЦреЬे рдХрд░ рджिрдпा рдЧрдпा। рд▓ेрдХिрди рдЙрд╕े рдоाрд▓ूрдо рд╣ै :

             "рдЬрд╡ाрдиी рдЬрдм рднी рдлैрд╕рд▓े рд▓ेрддी рд╣ै
              рдЧुрд╕्рд╕ा рдЬрдм рднी рд╕рд╣ी рдЬрдиूрди рд╕े рдЙрднреЬрддा рд╣ै
              рд╣рдо рд╕ाрд╣рд╕ рдХे рдПрдХ рдирдпे рддेрд╡рд░ рд╕े рдкрд░िрдЪिрдд рд╣ोрддे рд╣ैं
              рддрдм рд╣рдоें рдЖрдЧ рдХे рд▓िрдП
              рджूрд╕рд░ा рдиाрдо рдвूреЭрдиा рдирд╣ीं рдкреЬрддा рд╣ै।"10  (рдЖрддिрд╢ рдХे рдЕрдиाрд░ рд╕ी рд╡рд╣ рд▓реЬрдХी рдХрд▓ рд╕ुрдирдиा рдоुрдЭे)

            рдЬрдирддा рдХे рд▓िрдП рдЙрд╕рдХी рдк्рд░рддिрдмрдж्рдзрддा рд╕िрдиेрдоाрдИ рд╢ो рджेрдЦрдиे рдХे рджौрд░ाрди рдЙрдлाрди рдоाрд░рддी рд╣ुрдИ рджेрд╢рднрдХ्рддि рдЬрдиिрдд рд╡рд╣ рдЖрд╡ेрдЧ рдирд╣ीं рд╣ै рдЬो рдХि рд╕िрдиेрдоा-рдШрд░ рд╕े рдмाрд╣рд░ рдмुрд▓рдмुрд▓े рдХी рддрд░рд╣ рдлрдЯ рдЬाрдП। рдЕрдиुрднрд╡ рдЬрдиिрдд рдк्рд░рддिрдмрдж्рдзрддा рдоें рдЧुрд╕्рд╕ा рдХ्рд╖ोрдн рдПрд╡ं рддрдиाрд╡ рдХा рд╣ोрдиा рд╕्рд╡ाрднाрд╡िрдХ рд╣ै । рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг рд╡рд╣ рдХ्рд░ूрд░ рдФрд░ рдЕрдоाрдирд╡ीрдп рд╣ोрддी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рдоेрдирдирдм्реЫ рдХी рд╢िрдиाрдЦ्рдд рдХрд░ рдкाрдиे рдоें рд╕рдлрд▓ рд╣ो рд╕рдХा :

             "рдоैंрдиे рдЬрдм рднी рдЙрдирд╕े рдХрд╣ा рд╣ै рджेрд╢ рд╢ाрд╕рди рдФрд░ рд░ाрд╢рди...
              рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдоुрдЭे рдЯोрдХ рджिрдпा рд╣ै।
              рдЕрдХ्рд╕рд░рд╡े рдоुрдЭे рдЕрдкрд░ाрдз рдХे рдЕрд╕рд▓ी рдоुрдХाрдо рдкрд░
              рдЕंрдЧुрд▓ी рд░рдЦрдиे рд╕े рдордиा рдХрд░рддे рд╣ैं।"11                  (рдЕрдХाрд▓ рджрд░्рд╢рди рд╕ंрд╕рдж рд╕े рд╕реЬрдХ рддрдХ)

            рдФрд░ рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдЙрд╕ी рдкрд░ рдХाрдмिреЫ рд╣ोрдиे рд▓рдЧी। рдФрд░ рдпрд╣ рдЙрд╕рдХी рдк्рд░рд╢्рдиाрдиुрдХूрд▓рддा рд╣ी рд╣ै рдХि рдЗрд╕рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рднी рдЗрд╕ рдХ्рд░ूрд░ рд╣ोрддी рдЕрдоाрдирд╡ीрдп рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рд╡िрд░ोрдз рдоें рд╡рд╣ рд╕рд╡ाрд▓ рдкрд░ рд╕рд╡ाрд▓ рдХрд░рддा рд░рд╣ा :

             "рд╡рд╣ рдХौрди-рд╕ा рдк्рд░рдЬाрддांрдд्рд░िрдХ рдиुрд╕्рдЦा рд╣ै
              рдХि рдЬिрд╕ рдЙрдо्рд░ рдоें
              рдоेрд░ी рдоाँ рдХा рдЪेрд╣рд░ा
              рдЭुрд░्рд░िрдпों рдХी рдЭोрд▓ी рдмрди рдЧрдпा рд╣ै
              рдЙрд╕ी рдЙрдо्рд░ рдоें рдоेрд░े рдкреЬोрд╕ рдХी рдорд╣िрд▓ा
              рдХे рдЪेрд╣рд░े рдкрд░
              рдоेрд░ी рдк्рд░ेрдоिрдХा рдХे рдЪेрд╣рд░े-рд╕ा
              рд▓ोрдЪ рд╣ै।"12                                     (рдЕрдХाрд▓ рджрд░्рд╢рди рд╕ंрд╕рдж рд╕े рд╕реЬрдХ рддрдХ)

            рдпрд╣ рдЙрд╕рдХे рдХрд╡ि-рдХрд░्рдо рдХी рд╕рдХ्рд░िрдпрддा рд╣ी рд╣ै рдХि рдПрдХ рдирдпे рдпुрдЧ рдХे рд╕ृрдЬрди рдХे рд▓िрдП рд╡рд╣ “рдмूреЭों рдХो рдмीрддे рд╣ुрдП рдХा рджрд░्рдк рдФрд░ рдмрдЪ्рдЪों рдХो рд╡िрд░ोрдзी/ рдЪрдореЬे рдХा рдоुрд╣ाрд╡рд░ा рд╕िрдЦा рд░рд╣ा”13 рд╣ै। рджेрд╢ рдХी рдЕрдирдкреЭ рдЬрдирддा рдХो ‘рдк्рд░ौреЭ рд╢िрдХ्рд╖ा’ рдоें рдЙрдирдХी рд╕рд░рд▓рддा рдХा рд▓ाрдн рдЙрдаा рд░рд╣े ‘рд╕ुрд░ाрдЬी рджрд▓ों’ рдХी рдмрджрдиीрдпрдд рдХा рдкрд░्рджाрдлाрд╢ рдХрд░рддा рд╣ै। рдФрд░ рдЙрди्рд╣ीं рдХे рджेрд╢рдЬ рдмрддрдХрд╣ी рдоुрд╣ाрд╡рд░ेрджाрд░ рд╢ैрд▓ी рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдк्рд░рддिрд░ोрдз рдХा рд╕्рд╡рд░ рднрд░ рджेрдиे рдХो рдЖрддुрд░ рд╣ै :

            “рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдоैं рдлिрд░ рдХрд╣рддा рд╣ूँ рдХि рд╣рд░ рд╣ाрде рдоें
             рдЧीрд▓ी рдоिрдЯ्рдЯी рдХी рддрд░рд╣--рд╣ाँ--рд╣ाँ--рдордд рдХрд░ो
             рддрдиो
             рдЕрдХреЬो
             рдЕрдорд░рдмोрд▓ि рдХी рддрд░рд╣ рдордд рдЬिрдУ,
             рдЬреЬ рдкрдХреЬो”14                                (рдк्рд░ौреЭ рд╢िрдХ्рд╖ा : рд╕ंрд╕рдж рд╕े рд╕реЬрдХ рддрдХ)

             рднाрд░рдд рдХी рдк्рд░рдЬाрддांрдд्рд░िрдХ рдФрд░ рджрдл्рддрд░рд╢ाрд╣ी рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдк्рд░рдзाрди рд╕рдоाрдЬ рдоें рд╡рд╣ рдЬрдирддा рд╕े рд╕ीрдзे-рд╕ीрдзे рд╕ंрд╡ाрдж рдХрд░рдиे рдХो рдорд╣рдд्рд╡ рджेрдиे рдХा рдкрдХ्рд╖рдзрд░ рд╣ै। рдЬिрд╕рдХा рдоूрд▓ाрдзाрд░ рддрд░्рдХ рд╣ै। рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдмрдХौрд▓ рдзूрдоिрд▓ рдХा рдХрд╣рдиा рд╣ै ’рдЗрд╕ рд╡рдХ्рдд рд╕рдЪाрдИ рдХो рдЬाрдирдиा/ рд╡िрд░ोрдз рдоें рд╣ोрдиा рд╣ै।’ рдоुрд╣ाрд╡рд░े-рд╕ी рд▓рдЧрдиे рд╡ाрд▓ी рдпрд╣ рдмाрдд рдХोрдИ рдоाрдоूрд▓ी рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддी। рдХ्рдпोंрдХि рд░ाрдЬрдиीрддि рдХे рдРрд╕े рдХ्рд░ूрд░рддрдо рдкрдХ्рд╖ों рдХो рдЬाрдирдХрд░ рдХोрдИ рднी рд╕рд░рд▓ рдЖрджрдоी рдЕрд╕рд╣рдЬ рдорд╣рд╕ूрд╕ рдХрд░рдиे рд▓рдЧрддा рд╣ै। рдлिрд░ рднी рд╡рд╣ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХे рд▓िрдП рдЖрддुрд░ рд╣ो рдЙрдарддा рд╣ै рд▓ेрдХिрди рджेрдЦрддा рд╣ै рдХि рдЙрд╕рдХा рдпрд╣ рдЙрддाрд╡рд▓ाрдкрди ’рдЬрдирдордд рдХी рдЪреЭी рд╣ुрдИ рдирджी рдоें рдПрдХ рд╕реЬे рд╣ुрдП рдХाрда рдХी рддрд░рд╣ рд╕ाрдмिрдд рд╣ो рд░рд╣ा рд╣ै। рди рдк्рд░рдЬा рдЙрд╕े рд╕рдордЭ рд░рд╣ी рд╣ै рдФрд░ рди рдк्рд░рдЬाрддंрдд्рд░। рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬी рдХे 8 рдЕрдХ्рд╖рд░ рдЬैрд╕ी рд╕्рдеिрддि рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै, рджोрдиों рдУрд░ рд╕े рдбрдорд░ू-рд╕ा рдмрдЬा рджिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЬрдирддा рдж्рд╡ाрд░ा рд╣рдХाрд▓ рджिрдпे рдЬाрдиे рдХा рдХाрд░рдг рд╣ै :

             "рд╕ुрдиो !
              рдЖрдЬ рдоैं рддुрдо्рд╣ें рд╡рд╣ рд╕рдд्рдп рдмрддрд▓ाрддा рд╣ूँ
              рдЬिрд╕рдХे рдЖрдЧे рд╣рд░ рд╕рдЪ्рдЪाрдИ
              рдЫोрдЯी рд╣ै । рдЗрд╕ рджुрдиिрдпा рдоें
              рднूрдЦे рдЖрджрдоी рдХा рд╕рдмрд╕े рдмреЬा рддрд░्рдХ
              рд░ोрдЯी рд╣ै।"15                                                  (рдкрдЯрдХрдеा : рд╕ंрд╕рдж рд╕े рд╕реЬрдХ рддрдХ)

            рд╡рд╣ीं рджूрд╕рд░ी рдУрд░ рдордд-рд╡рд░्рд╖ा рдХे рджाрджुрд░ рд╢ोрд░ рдоें,
              "рдоंрдд्рд░ी рдЬрдм рдк्рд░рдЬा рдХे рд╕ाрдордиे рдЖрддा рд╣ै
               рддो рдкрд╣рд▓े рд╕े
               рдХुрдЫ рдЬ्рдпाрджा рдоुрд╕्рдХрд░ाрддा рд╣ै
                рдирдпे-рдирдпे рд╡ाрджे рдХрд░рддा рд╣ै
                рдФрд░ рдпрд╣ рд╕рдм рд╕िрд░्рдл рдШाрд╕ рдХे
                рд╕ाрдордиे рд╣ोрдиे рдХी рдордЬрдмूрд░ी рд╣ै
                рд╡рд░्рдиा рдЙрд╕ рднрд▓ेрдоाрдиुрд╕ рдХो
              рдпрд╣ рднी рдкрддा рдирд╣ीं рд╣ै рдХि рд╡िрдзाрдирд╕рднा-рднрд╡рди
              рдФрд░ рдЕрдкрдиे рдиिрдЬी рдмिрд╕्рддрд░ рдХे рдмीрдЪ
              рдХिрддрдиे рдЬूрддों рдХी рджूрд░ी рд╣ै।"16                         (рдкрдЯрдХрдеा : рд╕ंрд╕рдж рд╕े рд╕реЬрдХ рддрдХ)

            рдЗрд╕ी рдХाрд░рдг рдХिंрдХрд░्рддрд╡्рдпрд╡िрдоूреЭ рд╣ो рдЕрд╡рд╕ाрдж рд╕े рдШिрд░рдХрд░ рд╡рд╣ рдХрд╣ рдЙрдарддा рд╣ै,

             "рдирд╣ीं-рдЕрдкрдиा рдХोрдИ рд╣рдорджрд░्рдж
              рдпрд╣ाँ рдирд╣ीं рд╣ै । рдоैंрдиे рдПрдХ-рдПрдХ рдХो
              рдкрд░рдЦ рд▓िрдпा рд╣ै ।
              рдоैंрдиे рд╣рд░ेрдХ рдХो рдЖрд╡ाреЫ рджी рд╣ै
              рд╣рд░ेрдХ рдХा рджрд░рд╡ाрдЬा рдЦрдЯрдЦрдЯाрдпा рд╣ै
               рдордЧрд░ рдмेрдХाрд░...। рдоैंрдиे рдЬिрд╕рдХी рдкूँрдЫ
               рдЙрдаाрдИ рд╣ै рдЙрд╕рдХो рдоाрджा
               рдкाрдпा рд╣ै।"17                                         (рдкрдЯрдХрдеा : рд╕ंрд╕рдж рд╕े рд╕реЬрдХ рддрдХ)

            рдХ्рдпा рдРрд╕ी рдЕрд╡рд╕्рдеा рди рд░рд╣ी рд╣ोрдЧीрдЬрдм рдоोрд╣рдо्рдордж рдЗрдм्рд░ाрд╣िрдо реЫौреШ рдХрд╣рддा рд╣ै ‘рдЕрдм рддो рдШрдмрд░ा рдХे рдпे рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рдорд░ рдЬाрдпेंрдЧे/ рдорд░ рдХे рднी рдЪैрди рди рдкाрдпा рддो рдХिрдзрд░ рдЬाрдпेंрдЧे рд▓ेрдХिрди рдРрд╕ी рдкрд░िрд╕्рдеिрдпों рдоें рднी рдкंрдЬाрдмी рдХрд╡ि рдкाрд╢ рдЖрд╣рдд рдирд╣ीं рд╣ोрддा рдмрд▓्рдХि рджुрдЧुрдиे рдЙрдд्рд╕ाрд╣ рд╕े рд╡рд╣ рдЬोрд╢ рднрд░рдиे рдХा рдХाрдо рдХрд░рддा рд╣ै। рдЗрд╕ी рд╕े рдЙрд╕рдХी рдХрд╡िрддा рдЙрдЪ्рдЪрддрд░ рднाрд╡ рдХे рдк्рд▓ॉрдЯ’ рдоें рд╕्рдеाрди рдкा рд╕рдХी рд╣ै,

              "рд╣рдо рд▓реЬेंрдЧे рд╕ाрдеीрдЙрджाрд╕ рдоौрд╕рдо рдХे рд▓िрдП
              рд╣рдо рд▓реЬेंрдЧे рд╕ाрдеीрдЧुрд▓ाрдо рдЗрдЪ्рдЫाрдУं рдХे рд▓िрдП
              рд╣рдо рдЪुрдиेंрдЧे рд╕ाрдеीрдЬिंрджрдЧी рдХे рдЯुрдХреЬे
              **** рд╣рдо рд▓реЬेंрдЧे
              рдХि рд▓реЬрдиे рдХे рдмрдЧैрд░ рдХुрдЫ рднी рдирд╣ीं рдоिрд▓рддा"18  (рд╣рдо рд▓реЬेंрдЧे рд╕ाрдеी/ рд╕ंрдкूрд░्рдг рдХрд╡िрддाрдПं : рдкाрд╢)

            рд▓ेрдХिрди рдХрд╡िрддा рдоें рдк्рд░ेрдо рдХी рдХрдоी рдХे рдХाрд░рдг рдзूрдоिрд▓ рдЬैрд╕े рдкрд░िрдЪिрдд рдЪेрд╣рд░े рдХो рддрдд्рд╕рдо рд╢рдм्рдж рдХी рддрд░рд╣ рдЕрдкрд░िрдЪिрдд рдХрд░ рджेрдиा рдоूрд▓्рдпाँрдХрди рдХा рдХैрд╕ा рдкैрдоाрдиा рд╣ैрдЬрдмрдХि рджोрдиों рд╣ी ’рд╢्рд░ी рдХाрдХुрд▓рдорд▓ोрд╣ा’рдЕрд▓ंрдХाрд░ों рдХे рдУрд╡рд░рдХोрдЯ рдкрд╣рдиे рд▓ोрдЧ’, рдФрд░рд╕ंрд╕्рдХृрддि’ рдЖрджि рдкрд░ рд╕рдоाрди рд░ूрдк рд╕े рдХрд▓рдо рдЪрд▓ा рд░рд╣े рд╣ोрддे рд╣ैं। рдФрд░ рдзूрдоिрд▓ рдХे рд╕ाрдордиे рддो рдк्рдпाрд░ рдХो рдкрд╣рд▓े рдкेрдЯ рдХी рдЖрдЧ рд╕े рд╣ोрдХрд░ рдЧुрдЬрд░рдиा рдкреЬрддा рдеा рдЬрд╣ाँ рдЕрднाрд╡ рдХे рдХाрд░рдг, "рдкрд╣рд▓े рдЙрд╕े рдеाрд▓ी рдЦाрддी рд╣ै/ рдлिрд░ рд╡рд╣ рд░ोрдЯी рдЦाрддा рд╣ै"19 рдФрд░ рдкुрди: рд░ोрдЯी рдХी рдЬुрдЧрдд рдоें рдПрдХ рдкुрд░ाрдиे рд╕ाрдЗрдХिрд▓ рдоें рджрдл्рддрд░ рдЬाрддा рд╣ै рд▓ेрдХिрди,
            "рд╕рд╣рд╕ा рдЪौрд░рд╕्рддे рдкрд░ рдЬрд▓ी рд▓ाрд▓ рдмрдд्рддी рдЬрдм
              рдПрдХ рджрд░्рдж рд╣ौрд▓े рд╕े рд╣िрд░рджै рдХो рд╣ूрд▓ рдЧрдпा
              рдРрд╕ी рдХ्рдпा рд╣реЬрдмреЬी рдХि рдЬрд▓्рджी рдоें рдкрдд्рдиी рдХो
              рдЪूрдордиा--
               рджेрдЦोрдлिрд░ рднूрд▓ рдЧрдпा।"20                     (рдХिрд╕्рд╕ा рдЬрдирддंрдд्рд░ : рдХрд▓ рд╕ुрдирдиा рдоुрдЭे)

            рдбॉ. рдкрд░рдоाрдиंрдж рд╢्рд░ीрд╡ाрд╕्рддрд╡ рдХी рдЖрд▓ोрдЪрдиा рд╢ुрдж्рдз рдХрд╡िрддा рдХे рд╡िрд░ोрдз рдоें’ рдзूрдоिрд▓ рдХा рдЙрдЪिрдд рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХрд░рддे рд╣ैं, "рдЕрдзिрдХ рд╕े рдЕрдзिрдХ рдХ्рд░ूрд░ рдФрд░ рдЕрдоाрдирд╡ीрдп рд╣ोрддी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рд╡िрд░ूрдж्рдз рдХрд╡िрддा рдХो рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рдиैрддिрдХ рд╣рд╕्рддрдХ्рд╖ेрдк рдХा рдоाрдз्рдпрдо рдмрдиाрддे рд╣ुрдП рдзूрдоिрд▓ рдиे рдЕрдкрдиा рдПрдХ рдЦाрд╕ рдоुрд╣ाрд╡рд░ा рд╡िрдХрд╕िрдд рдХिрдпा рдЬिрд╕рдХा рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдорд╣рдд्рд╡ рд╣ै। рдзूрдоिрд▓ рдХे рдмाрд░े рдоें рдпрд╣ рдХрд╣рдиा рдЕрддिрд░ंрдЬрдиा рдирд╣ीं рдоाрдиा рдЬाрдПрдЧा рдХि рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЕрдкрдиे рд╕рдордп рдХो рд╢рдм्рдж рджिрдпे। рдкрд╣рд▓े рд╕े рдк्рд░ाрдк्рдд рдоुрд╣ाрд╡рд░े рдоेंрднाрд╖ा рдпा рдХाрд╡्рдпрднाрд╖ा рдоें рдЗрддрдиा рдмреЬा рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рд▓ाрдиे рдХे рд▓िрдП рдХेрд╡рд▓ рд╕ाрд╣рд╕ рдирд╣ींрдирдпा рдХाрд╡्рдпाрдд्рдордХ рд╡िрд╡ेрдХ рднी рдЕрдкेрдХ्рд╖िрдд рд╣ै। рдзूрдоिрд▓ рдЗрд╕ рдХाрд╡्рдпाрдд्рдордХ рд╡िрд╡ेрдХ рдХा рдиिрд╢्рдЪिрдд рдк्рд░рдоाрдг рджेрддे рд╣ैं।"21 рдпрд╣ рдЙрд╕рдХे рдЧрд╣рди рд╕рдоाрдЬ-рджрд░्рд╢рди рдХा рд╣ी рдк्рд░рддिрдлрд▓рди рд╣ै рдЬिрд╕рд╕े рд╡рд╣ рд╕ंрд╕рдж рдоें рднी рд░ोрдЯी рд╕े рдЦेрд▓рдиे рд╡ाрд▓े рддीрд╕рд░े рд╡्рдпрдХ्рддि рдХो рдк्рд░рд╢्рдиांрдХिрдд рдХрд░рдиे рд╕े рдирд╣ीं рдЪूрдХрддा। рдзूрдоिрд▓ рдХी рднाрд╖ा рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें рд╡िрдж्рдпाрдиिрд╡ाрд╕ рдоिрд╢्рд░ рдХी рдЙрдХ्рддि рд╕рдЯीрдХ рд▓рдЧрддी рд╣ै, "рдзूрдоिрд▓ рдХी рднाрд╖ा рд▓реЬाрдИ рдХी рднाрд╖ा рд╣ै рдЬрд░ूрд░рдкрд░ рдЗрд╕ рд▓реЬाрдИ рдоें рдЕрдХेрд▓ेрдкрди рдХी рдПрдХ рд╡िрдеा рд╣ैрдХ्рдпोंрдХि рдзूрдоिрд▓ рдирдХрд▓ी рд▓реЬाрдИрдпों рдХे рдЦिрд▓ाрдл рд╣ैंрд╡े рд╣рд░ рдирдХрд▓ीрдкрди рдХे реЩिрд▓ाрдл рд╣ैं-

            рдЪुрдЯрдХुрд▓ों рд╕ी рдШूрдорддी рд▓реЬрдХिрдпों рдХे рд╕्рддрди
             рдирдХрд▓ी рд╣ैंрдирдХрд▓ी  рд╣ैं рдпुрд╡рдХों рдХे рджाँрдд ।"22

            рдФрд░ рд╡ीрд░рддा рдХी рдк्рд░рд╢ंрд╕ा рдХрд░рдиे рд╕े рдирд╣ीं рдХрддрд░ाрддे :
            "рдФрд░ рдУ рдк्рдпाрд░ी рд▓реЬрдХी!
             рдХрд▓ рддू рдЬрд╣ाँ рдЖрддिрд╢ рдХे рдЕрдиाрд░ рдХी рддрд░рд╣ рдлूрдЯрдХрд░
             рдмिрдЦрд░ рдЧрдИ рд╣ै рдаीрдХ рд╡рд╣ीं рд╕े рд╣рдо
             рдЖрдЬाрджी рдХी рд╡рд░्рд╖рдЧाँрда рдХा рдЬрд╢्рди рд╢ुрд░ू рдХрд░рддे рд╣ैं।"23 (рдЖрддिрд╢ рдХे рдЕрдиाрд░ рд╕े рд╡рд╣ рд▓реЬрдХी : рдзूрдоिрд▓) 

рдорд░рдгोрдд्рддрд░ рдзूрдоिрд▓ : рдПрдХ рдХрдеा-рдпाрдд्рд░ा рдоें рд░ाрдЬрд╢ेрдЦрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рд▓िрдЦी рдЧрдИ рдк्рд░рд╕ंрдЧ рд╣ै- рдЬрдм рдХрд▓рдХрдд्рддा рдХी рдПрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕ाрдпिрдХ рдлрд░्рдо рдоेрд╕рд░्рд╕ рддрд▓рд╡ाрд░ рдм्рд░рджрд░्рд╕ рдк्рд░ाрдЗрд╡ेрдЯ рд▓िрдоिрдЯेрдб’ рдоेंрдзूрдоिрд▓ рдкाрд╕िंрдЧ рдЖрдлिрд╕рд░’ рдХे рд░ूрдк рдоें рдХाрд░्рдпрд░рдд рдеे। "рдЕрдкрдиी рдЗрд╕ рдиौрдХрд░ी рдХे рджौрд░ाрди-рдЬрдм рд╡рд╣ рдмीрдоाрд░ рд╣ोрдХрд░рдЪाрд░рдкाрдИ рдкрд░ рдкреЬा рдеा। рдХрдо्рдкрдиी рдХे рдоाрд▓िрдХ рдоि. рддрд▓рд╡ाрд░ рдиेрдЙрд╕े рдЯ्рд░ंрдХाрд▓ рдж्рд╡ाрд░ा рддрдд्рдХाрд▓ рдоोрддीрд╣ाрд░ी рд╕े рдЧोрд╣ाрдЯी рдЬाрдиे рдХा рдЖрджेрд╢ рджिрдпा। рдзूрдоिрд▓ рдиे рдоि. рддрд▓рд╡ाрд░ рдХो рдмрддाрдпा рдХि "рдоैं рдЕрд╕्рд╡рд╕्рде рд╣ूँ।"

            рдЗрд╕ рдкрд░ рдХ्рд░ुрдж्рдз рд╣ोрдХрд░ рдоि. рддрд▓рд╡ाрд░ рдиे рдХрд╣ा- "I am paying for my work, not for your
health."
            рдк्рд░рдд्рдпुрдд्рддрд░ рдоें рдзूрдоिрд▓ рдиे рд╣рдеौреЬे рдХी рддрд░рд╣ рдЪोрдЯ рдХрд░рддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा- "But I am working for my health, not for your work."

            
рдЕрдЦिрд▓ेрд╢ рдЧुрдк्рддा,
рд╣िंрджी-рд╡िрднाрдЧ,
рдбॉ.рд╣рд░ीрд╕िंрд╣ рдЧौрд░ рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдж्рдпाрд▓рдп рд╕ाрдЧрд░,
рдо.рдк्рд░.-470003, рдоो.8085913848 , 
рдИ-рдоेрд▓ : akhilesh.src@gmail.com
рдФрд░ рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рд╡рд╣ рдЪाрд░ рд╕ौ рдкрдЪाрд╕ рд░ुрдкрдпे рдоाрд╣рд╡ाрд░ рдХी рдиौрдХрд░ीрем рдкैрд╕े рдк्рд░рддि рдШрди рдлुрдЯ рдХрдоीрд╢рдирд╕ाрд░े рдЯी.рдП.рдбी.рдП. рдкрд░ рд▓ाрдд рдоाрд░ рдХрд░- рд╕ीрдзे рдШрд░ рдЪрд▓ा рдЖрдпा। рд╕्рд╡ाрднिрдоाрди рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рдИрдоाрдирджाрд░ी рдХा рдЖрджिрдо рдкрд░्рдпाрдп рд╣ै। рдзूрдоिрд▓ рдЗрд╕ рдоाрдорд▓े рдоें рдмрд╣ुрдд рдЖрдЧे рдеा। рдЖрдд्рдорд╣ीрдирддा рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдЙрд╕рдХा рдЕрдирд╡рд░рдд рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдЗрд╕ рдмाрдд рдХा рд╕ाрдХ्рд╖ी рд╣ै।"24 (рдорд░рдгोрдд्рддрд░ рдзूрдоिрд▓ : рдПрдХ рдХрдеा рдпाрдд्рд░ा) рдЖрдд्рдордЧौрд░рд╡ рдХा рдЬो рднाрд╡ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХे рд╕рдордп рдЬрдЧा рдеा рд╡рд╣ рд╢рдиै: рд╢рдиै: рдЯрдЯрдкुंрдЬिрдпे рд░ाрдЬрдиेрддाрдУं рдХे рд╖реЬрдпंрдд्рд░ рд╕े рд╕рдоाрдк्рдд рд╣ोрддा рдЪрд▓ा рдЬा рд░рд╣ा рдеा рдФрд░ рдЖрд▓рдо рдпрд╣ाँ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪ рдЧрдпा рдХि рдЬिрд╕рдоें рд░рд╣ी-рд╕рд╣ी рднी рдЖрдд्рдордЧौрд░рд╡ рд╣ो рд╡рд╣ рдЗрдирдХे рдж्рд╡ाрд░ा рдкीрда рдаोंрдХрдХрд░ рдЧाрдпрдм рдХрд░ рджिрдпा рдЬाрддा рд░рд╣ा। рдЗрд╕рд▓िрдП рдЖрдЬाрджी рд╕े рдоोрд╣рднंрдЧ рдХी рдЬो рд╕्рдеिрддि рдоुрдХ्рддिрдмोрдз рдХी рд░рдЪрдиाрдУं рдоें рдк्рд░рдХрдЯ рд╣ो рд░рд╣ी рдеी-

            "рд╕рдкрдиों рдХी рдЖँрддें рд╕рдм
             рдЪीрд░ी рдЧрдИंрдлाреЬी рдЧрдИं,
             рдмाрдХी рд╕рдм рдЦोрд▓ рд╣ै
             реЫिंрджрдЧी рдоें рдЭोрд▓ рд╣ै"25 (рдЪांрдж рдХा рдоुрд╣ рдЯेреЭा рд╣ै : рдоुрдХ्рддिрдмोрдз) 

            рдзूрдоिрд▓ рдоें рдпрд╣ рдЕрдкрдиे рдк्рд░рдЦрд░рддрдо рд░ूрдк рдоें рдкрд╣ुँрдЪ рдЧрдИ рдФрд░ рдЕрдм рд╡рд╣ рдЖрдЬाрджी рдХे рдк्рд░рддीрдХ рдкрд░ рднी рдк्рд░рд╢्рди рдХрд░рдиे рд▓рдЧी। рдЕрдиुрднрд╡ рдХी рдРрд╕ी рдмाрд░िрд╢ рдоें рднींрдЧрдХрд░ рд╡рд╣ рдХрд╡िрддा рдХो рдЬंрдЧрд▓ рд╕े рдвोрддे рд╣ुрдП рдЬрдирддा рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪा рджेрддा рд╣ै। рдЕрдд: рдХрд╡िрддा рдРрд╕ी рдЬрдирдк्рд░рддिрдмрдж्рдзрддा рд╕े рдиिрдЦрд░ рдЙрдаी,

            "рд╕рд╣рдиा рд╣ी рдЬीрд╡рди рд╣ै рдЬीрд╡рди рдХा рдЬीрд╡рди рд╕े рдж्рд╡рди्рдж рд╣ै
             рдоेрд░ी рд╣рд░िрдпाрд▓ी рдоें рдоिрдЯ्рдЯी рдХी рдХрд░ुрдгा рдХा рдЫрди्рдж рд╣ै"26 (рдмाрд░िрд╕ рдоें рднींрдЧ рдХрд░ : рдХрд▓ рд╕ुрдирдиा рдоुрдЭे)

       рд╕ंрджрд░्рдн рдЧ्рд░ंрде рд╕ूрдЪी : 
1. рд╕ंрд╕рдж рд╕े рд╕реЬрдХ рддрдХ/ рдзूрдоिрд▓/ рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди рдк्рд░ा. рд▓ि., рджिрд▓्рд▓ी/ рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг :
       1972/ рдкृ. 9
2. рд╡рд╣ी/ рдкृ. 10
3. рд╕ंрдкूрд░्рдг рдХрд╡िрддाрдПँ : рдкाрд╢/ рд╕ंрдкाрджрдХ рддрдеा рдЕрдиु. : рдЪрдордирд▓ाрд▓/ рдЖрдзाрд░ рдк्рд░рдХाрд╢рди рдкंрдЪрдХूрд▓ा/
       рдк्рд░рдердо рдкेрдкрд░рдмैрдХ्рд╕ рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг  : 2011/ рдкृ. 59
4. рд╡рд╣ी/ рдкृ. 60
5. рд╡рд╣ी/ рдкृ. 40
6. рдХрд▓ рд╕ुрдирдиा рдоुрдЭे : рдзूрдоिрд▓/ рд╕ंрдкाрджрди : рд░ाрдЬрд╢ेрдЦрд░/ рдпुрдЧрдмोрдз рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी/ рдк्рд░рдердо
    рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг : 1977/ рдкृ. 80
7. рд╡рд╣ी/ рдкृ. 12
8. рдХрд╡िрдпों рдХी рдкृрде्рд╡ी/ рдЕрд░рд╡िрди्рдж рдд्рд░िрдкाрдаी/ рдЖрдзाрд░ рдк्рд░рдХाрд╢рди, рдкंрдЪрдХूрд▓ा/ рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг :
       2004/ рдкृ. 55-56
9. рд╡рд╣ी/ рдкृ. 56
10. рдХрд▓ рд╕ुрдирдиा рдоुрдЭे : рдзूрдоिрд▓/ рд╕ंрдкाрджрди : рд░ाрдЬрд╢ेрдЦрд░/ рдпुрдЧрдмोрдз рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी/ рдк्рд░рдердо
      рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг : 1977/ рдкृ. 22
11. рд╕ंрд╕рдж рд╕े рд╕реЬрдХ рддрдХ/ рдзूрдоिрд▓/ рд░ाрдЬрдХрдорд▓ рдк्рд░рдХाрд╢рди рдк्рд░ा. рд▓ि., рджिрд▓्рд▓ी/ рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг :
      1972/ рдкृ. 19
12. рд╡рд╣ी/ рдкृ. 20
13. рд╡рд╣ी/ рдкृ. 27
14. рд╡рд╣ी/ рдкृ. 53
15. рд╡рд╣ी/ рдкृ. 124-25
16. рд╡рд╣ी/ рдкृ. 137
17. рд╡рд╣ी/ рдкृ. 138
18. рд╕ंрдкूрд░्рдг рдХрд╡िрддाрдПँ : рдкाрд╢/ рд╕ंрдкाрджрдХ рддрдеा рдЕрдиु. : рдЪрдордирд▓ाрд▓/ рдЖрдзाрд░ рдк्рд░рдХाрд╢рди рдкंрдЪрдХूрд▓ा/
       рдк्рд░рдердо рдкेрдкрд░рдмैрдХ्рд╕ рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг : 2011/ рдкृ. 90-91
19. рдХрд▓ рд╕ुрдирдиा рдоुрдЭे : рдзूрдоिрд▓/ рд╕ंрдкाрджрди : рд░ाрдЬрд╢ेрдЦрд░/ рдпुрдЧрдмोрдз рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी/ рдк्рд░рдердо
       рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг : 1977/ рдкृ. 17
20. рд╡рд╣ी/ рдкृ. 18
21. рд╕рдордХाрд▓ीрди рдХрд╡िрддा рдХा рдпрдеाрд░्рде/ рдбॉ. рдкрд░рдоाрдиंрдж рд╢्рд░ीрд╡ाрд╕्рддрд╡/ рд╣рд░िрдпाрдгा рд╕ाрд╣िрдд्рдп
       рдЕрдХाрджрдоी рдЪрдг्рдбीрдЧреЭ/ рдк्рд░рдердо рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг : 1988/ рдкृ.122
22. рдХрд▓ рд╕ुрдирдиा рдоुрдЭे : рдзूрдоिрд▓/ рд╕ंрдкाрджрди : рд░ाрдЬрд╢ेрдЦрд░/ рдпुрдЧрдмोрдз рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी/ рдк्рд░рдердо
       рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг : 1977/  рдк्рд░рд╕्рддाрд╡рдиा (рдШ)
23. рд╡рд╣ी/ рдкृ. 24
24. рд╡рд╣ी/ рдкृ. 14
25. рдЧрдЬाрдирди рдоा. рдоुрдХ्рддिрдмोрдз : рдк्рд░рддिрдиिрдзि рдХрд╡िрддाрдПँ/ рд╕ं. : рдЕрд╢ोрдХ рд╡ाрдЬрдкेрдпी/ рд░ाрдЬрдХрдорд▓
       рдкेрдкрд░рдмैрдХ्рд╕ рдирдИ рджिрд▓्рд▓ी/ рдЪौрдеा рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг : 1991/ рдкृ. 105
26. рдХрд▓ рд╕ुрдирдиा рдоुрдЭे : рдзूрдоिрд▓/ рд╕ंрдкाрджрди : рд░ाрдЬрд╢ेрдЦрд░/ рдпुрдЧрдмोрдз рдк्рд░рдХाрд╢рди рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी/ рдк्рд░рдердо
       рд╕ंрд╕्рдХрд░рдг : 1977/ рдкृ. 43